PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Jak przygotować bilans azotu?

Jak przygotować bilans azotu? Prawidłowo przeprowadzony bilans azotu pozwala na racjonalne gospodarowanie przy zastosowaniu dobrych praktyk rolniczych

Autor:

Dodano:

Tagi:

Bilans azotu jest jednym z podstawowych narzędzi w systemie zarządzania składnikami pokarmowymi na poziomie gospodarstwa. Jak i po co go robić? Aby odpowiedzieć na to pytanie, warto poznać metodę bilansowania i zorientować się, jakie dane należy zebrać.



Jak powszechnie wiadomo, w rozumieniu ekonomicznym bilans stanowi rachunek zysków i strat, natomiast w gospodarce składnikami określa zarówno ogólny stan ilościowy danego składnika w rozpatrywanym podmiocie produkcyjnym (np. na polu czy gospodarstwie), jak i efektywność składnika wprowadzonego do systemu z zewnątrz (np. w postaci nawozów mineralnych). Przyjmuje się, że bilans jest jednym z podstawowych narzędzi w systemie zarządzania składnikami pokarmowymi na poziomie gospodarstwa. Służy przede wszystkim uzyskiwaniu wysokich i stabilnych plonów, przy zachowaniu odpowiedniego rachunku ekonomicznego, a także pomaga zachować żyzność i urodzajność gleby. W dużym uogólnieniu można powiedzieć, że prawidłowo przeprowadzony bilans pozwala na racjonalne gospodarowanie przy zastosowaniu dobrych praktyk rolniczych. Natomiast szczegółowo przyjmuje się, że służy realizacji kilku celów, z których najważniejszymi są:

  • tworzenie wskaźników ułatwiających zarówno monitorowanie, jak i ocenę skali oraz kierunku zmian składników pokarmowych;
  • podejmowanie decyzji dotyczących ustalania dawek, np. zmniejszenie poziomu nawożenia azotem czy też uprawa poplonów ścierniskowych na stanowiskach zasobnych w ten składnik;
  • wykorzystanie bilansu jako narzędzia w szeroko rozumianej polityce ochrony środowiska, której gospodarstwo rolne jest integralną częścią;
  • rozpoznanie oraz zrozumienie procesów krążenia składników pokarmowych w danych warunkach siedliska i prowadzenia gospodarki zasobami nieodnawialnymi.

Podstawowym zadaniem dla każdego sporządzającego, a także korzystającego z wyników bilansu składników pokarmowych, jest prawidłowy dobór metody analitycznej.

Przyjmuje się, że rozpatrując obiekt bilansu, wyróżnia się trzy jego podstawowe typy: bilans u wrót gospodarstwa, bilans na powierzchni pola oraz bilans systemowy (kompleksowy).

U WRÓT GOSPODARSTWA

W bilansie u wrót gospodarstwa analizuje się tylko tę pulę składników mineralnych, która dotyczy zakupu bądź sprzedaży. Zestaw niezbędnych do analizy cech ilościowych ogranicza się tylko do tych danych, które są rejestrowane w gospodarstwie. Z jednej strony zapewnia to dużą wiarygodność wyników bilansowych, z drugiej natomiast sprawia, że bilans ten ma charakter bardzo ogólny. Wykazuje bowiem tylko efektywność prostą zainwestowanych środków, nie uwzględniając źródeł naturalnych oraz obiegu wewnętrznego składnika w gospodarstwie. Saldo bilansowe (SB) jest więc różnicą między ilością składnika, np. azotu w środkach zakupionych, czyli wprowadzonych do gospodarstwa (I), a jego ilością w produktach sprzedanych, czyli odpływających z gospodarstwa (O):

SB = I – O

Efektywność składników importowanych do gospodarstwa, czyli ich przetworzona wartość handlowa, wyraża się jako stosunek ilości wytworzonego produktu do wielkości nakładu:

EH = (O/I) · 100

W opisanym bilansie wartość salda bilansowego wskazuje na trend akumulacji składników w gospodarstwie, a wartość współczynnika efektywności na stopień przetworzenia importowanych środków bezpośrednio w produkt rynkowy.

NA POWIERZCHNI POLA

Bilans na powierzchni pola, który odnosi się do indywidualnego pola uprawnego, wymaga innego podejścia metodycznego niż w przypadku bilansu u wrót gospodarstwa. Klasyczne podejście do opracowania tego bilansu przedstawiono na rysunku, z którego wynika, że standardowy zestaw wymaganych danych zawiera zarówno elementy rejestrowane w gospodarstwie, jak i składowe, szacowane na podstawie pomiarów prowadzonych dla danego pola lub dla większych powierzchni. W bilansie tym po stronie przychodów, tj. składników wnoszonych na pole z zewnątrz, wyróżnia się:

  • nawozy mineralne (wskazane jest prowadzenie rejestru stosowanych nawozów);
  • nawozy naturalne i organiczne (wskazana jest analiza zawartości składników mineralnych w zastosowanych nawozach, gdyż wymienione nawozy mogą znacząco się różnić składem chemicznym);
  • ilość składników wnoszona z materiałem siewnym (do obliczeń można przyjąć dane standardowe);
  • azot wiązany biologicznie – kategoria ta obejmuje dwie formy azotu, tj. azot wiązany symbiotycznie przez rośliny z rodziny bobowatych oraz azot wiązany przez organizmy wolno żyjące w glebie;
  • azot z opadu atmosferycznego – na powierzchnię pola dociera azot z atmosfery w formie opadu mokrego lub suchego. W obliczeniach zazwyczaj korzysta się z danych standardowych; wg PIOŚ opad azotu wynosi 17 kg N/ha rocznie.

Natomiast po stronie strat, tj. składników odpływających z pola, uwzględnia się:

  • produkty roślinne przeznaczone na sprzedaż;
  • produkty roślinne przeznaczone na paszę.

W jednym i drugim przypadku, aby określić straty składników, niezbędna jest znajomość zarówno plonu (głównego, ubocznego), jak i jego składu chemicznego, np. azotu.

Jak już wspomniano, wyniki salda bilansowego mogą być wykorzystane do oceny nawożenia również w aspekcie środowiskowym. W tym celu należy posłużyć się wartościami granicznymi, które zależą od szeregu czynników siedliska i zasad gospodarowania. W tabeli 1 przedstawiono zawartość azotu azotanowego (azot w tej formie jest podatny na wymywanie) w glebach Polski wg kategorii agronomicznej. Przedział krytyczny (graniczny) rozpoczyna się od klasy dużej zawartości N-NO₃. Przekroczenie wartości granicznych dla danej kategorii agronomicznej gleby sygnalizuje potencjalny stan zagrożenia środowiska, a tym samym wyznacza kierunek podejmowanych działań w zakresie kontroli ruchliwości azotu w glebie. Klasycznym przykładem jest uprawa roślin ozimych lub wysiew międzyplonów ścierniskowych (wskazane, aby były to poplony zimujące).

Oba wyżej omówione typy bilansów charakteryzują się względnie wysokim poziomem prognostycznym, co wynika z wysokiej wiarygodności danych źródłowych. Przy czym największą wadą tych bilansów jest to, że nie uwzględniają one:

  • zapasów składników (np. własnego materiału siewnego);
  • wewnętrznego obiegu składników w gospodarstwie, czyli ich recyklingu;
  • strat składników z gleby, obory, pryzmy obornika itp.

OBLICZENIA KOMPLEKSOWE

Bilans systemowy (kompleksowy) jest najbardziej zaawansowanym typem bilansu, ponieważ uwzględnia wspomniane wcześniej elementy. Przy czym w odróżnieniu od dwóch pierwszych procedur bilansowania składników pokarmowych, które omówiono powyżej, w bilansie tym trzeba posługiwać się danymi z różnych źródeł, a więc o różnym stopniu reprezentatywności dla specyficznych warunków lokalizacyjno-siedliskowych gospodarstwa. Przyjmuje się, że prowadzenie tak metodycznie złożonego bilansu jest celowe w przypadku składników mineralnych, które są labilne w środowisku, a więc podlegają stratom na różnych etapach procesu produkcyjnego w gospodarstwie. Do tych składników zalicza się przede wszystkim azot.

PROGRAM AZOTANOWY A BILANS AZOTU

Przystępując do nawożenia roślin uprawnych, trzeba mieć na uwadze, że sporządzenie nawet najbardziej zaawansowanego bilansu azotu, który, jak wykazano, stanowi bardzo cenne narzędzie w racjonalnym nawożeniu, nie zwalnia nas z obowiązującego prawa. W tym miejscu trzeba przypomnieć, że od połowy 2018 r. obowiązuje „Program działań mający na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu”, który obliguje rolników nie tylko do stosowania tego składnika w określonych ramach czasowych, ale również w znaczącej liczbie przypadków (patrz szczegółowy tekst rozporządzenia) do sporządzenia planu nawożenia, w którym należy między innymi podać poziom nawożenia uprawianej rośliny azotem.

Zgodnie z obowiązującym rozporządzeniem zapotrzebowanie rzepaku roślin na azot należy wyliczyć zgodnie z poniższym wzorem:

Nn = [(P · Pj) – (Nmin (0-60 cm) · 0,9lub 0,6) – ∑ N – Nk] / 0,7

Nn – dawka nawozowa azotu, kg N/ha,

P – zakładany plon nasion, t/ha,

Pj – pobranie jednostkowe azotu, kg N/1 t nasion + odpowiednia masa słomy (wg tabeli 10. w rozporządzeniu),

Nmin – zawartość azotu mineralnego w glebie w warstwie do 60 cm,

0,9 – równoważnik nawozowy dla azotu mineralnego w glebie dla roślin ozimych,

0,6 – równoważnik nawozowy dla azotu mineralnego w glebie dla roślin jarych,

∑ N – suma azotu działającego z innych źródeł, przykładowo z obornika

Nk – korekta, którą się stosuje w przypadku, gdy rośliny są uprawiane po przedplonach bobowatych (wg tabeli 13. w rozporządzeniu),

0,7 – współczynnik wykorzystania N z nawozów azotowych mineralnych.

W przypadku braku analizy na zawartość azotu mineralnego w glebie zgodnie z obowiązującym rozporządzeniem należy przyjąć wartości z tabeli 2. Przy czym do obliczeń wartości podane w tabeli można zastąpić wynikami zbadanego wiosną azotu mineralnego i zastosować sposób obliczania podany w metodyce stacji chemiczno-rolniczej. Jest to oczywiście wskazane, gdyż z jednej strony posiadamy wówczas faktyczną zawartość azotu w glebie, a z drugiej podane w tabeli wartości, szczególnie na glebach lekkich, wydają się nieco zawyżone. Z badań przeprowadzonych na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu wynika, że na glebach lekkich na stanowisku po zbożach, które zrealizowały swój potencjał plonotwórczy względem przeprowadzonego nawożenia, dopływ azotu mineralnego zawiera się zwykle w granicach 10-40 kg N/ha.      

       

PRAKTYCZNA RADA
Maciej Piskorski, dyrektor Departamentu Produktów Agro w Banku BNP Paribas

Kontroluj każdy kilogram azotu wprowadzonego do gleby

Nawozy zawierające azot są oczywiście niezbędne do prowadzenia produkcji roślinnej i prawo nie wymaga od rolników, by całkowicie z nich rezygnowali. Kluczem do osiągnięcia efektywności, przy równoczesnym spełnianiu narzuconych norm, jest precyzyjne aplikowanie nawozów. Od kilku lat coraz bardziej dostępne stają się różnorodne technologie, które to ułatwiają. W zarządzaniu systemami nawożenia pomagają narzędzia tzw. rolnictwa precyzyjnego, np. elektroniczne systemy stosowane w nowoczesnych rozsiewaczach do nawozów pozwalające na bardzo precyzyjne podawanie nawozu. Rozbudowany system zarządzania dokumentacją oraz satelitarny monitoring pól pozwalają obniżyć koszty nawożenia. Racjonalne stosowanie w produkcji roślinnej azotu to więcej czystych wód i – co za tym idzie – lepsze środowisko, w którym żyjemy dzisiaj i jutro. Warto o tych prostych prawidłach pamiętać na każdym etapie prowadzenia produkcji rolnej.

 



Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 3.238.206.122
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin forum

Drogi Użytkowniku!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych możemy przetwarzać Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. O celach tego przetwarzania zostaniesz odrębnie poinformowany w celu uzyskania na to Twojej zgody. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane dodatkowo jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.