Gnojowica i gnojówka są płynnymi nawozami naturalnymi zawierającymi niezbędne dla roślin składniki pokarmowe, zarówno makro-, jak i mikroelementy. Ich właściwe wykorzystanie pozwala istotnie ograniczyć zużycie nawozów mineralnych. Racjonalne zarządzanie nawozami naturalnymi nie jest jednak łatwe z uwagi na dużą zmienność ich składu chemicznego. Przede wszystkim należy pamiętać, że gnojowica i gnojówka to dwa różne nawozy. Gnojowica pochodzi z chowu bezściołowego i jest mieszaniną przefermentowanego kału i moczu zwierząt, zawierającą znaczące ilości azotu, fosforu i potasu. Gnojówka natomiast powstaje w warunkach chowu zwierząt na płytkiej ściółce. Składa się głównie z moczu, który przesiąka przez ściółkę i jest odprowadzany do zbiornika. Stanowi nawóz azotowo-potasowym, ponieważ fosfor związany z cząsteczkami stałymi jest zatrzymywany przez ściółkę i wchodzi w skład obornika. Koncentracja poszczególnych składników mineralnych w obu rodzajach nawozów zależy od gatunku zwierząt, ich wieku, sposobu żywienia i utrzymania. Skład nawozów wytwarzanych w konkretnym gospodarstwie można określić metodą analizy chemicznej próbki nawozu. Słabą stroną tej metody jest trudność poboru reprezentatywnej próbki nawozu do analizy. W zbiorniku płynny nawóz ulega stratyfikacji (zróżnicowaniu poszczególnych warstw cieczy wraz z głębokością) i pobranie próbki reprezentatywnej wymaga intensywnego wymieszania oraz poboru dużej liczby próbek tzw. pierwotnych na różnych głębokościach zbiornika. Na podstawie wyników analizy chemicznej, znając objętość nawozu wytwarzanego w gospodarstwie, można obliczyć całkowitą ilość składników mineralnych do zagospodarowania.

Ilość składników pokarmowych w nawozach naturalnych można także oszacować teoretycznie, wykorzystując tzw. standardowe zawartości w różnych rodzajach nawozów. Dla azotu obowiązują obecnie wskaźniki opublikowane w załączniku do "Programu działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu" (tzw. programu azotanowego). Sposób obliczenia składu nawozu na podstawie wskaźników jest dosyć pracochłonny. Wymaga sporządzenia tzw. obrotu stada (przelotowości), obliczenia średniorocznej obsady zwierząt w poszczególnych grupach użytkowych, a następnie całkowitej produkcji azotu i masy nawozów w celu wyznaczenia stężenia azotu w mieszaninie nawozów zebranych ostatecznie w zbiorniku. Do wykonania odpowiednich obliczeń można wykorzystać specjalną "Aplikację do sporządzania planu nawożenia azotem" w formacie arkusza Excel, dostępną na stronie internetowej Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie. Obliczenia dotyczą tylko azotu z uwagi na brak odpowiednich wskaźników dla fosforu i potasu. Kalkulator pozwala także wyliczyć niezbędną pojemność zbiorników do przechowywania nawozów płynnych w okresie 6 miesięcy.

ROZDYSPONOWANIE NAWOZU NA UŻYTKI ROLNE

Nawozy naturalne muszą być rozdysponowane w taki sposób, aby dawka wnoszonego w nich azotu nie przekroczyła 170 kg N na 1 ha. Znając zawartość azotu w gnojowicy lub gnojówce, należy określić dopuszczalną dawkę nawozu, jaką można zastosować. Nie oznacza to, że zaleca się stosowanie dawek maksymalnych, o ile nie jest to konieczne. Jeżeli zasoby ziemi w gospodarstwie są dostatecznie duże, to bardziej wskazane jest stosowanie mniejszych dawek na większej powierzchni użytków, czyli możliwie równomierne pokrycie wszystkich pól.

Jeśli produkcja nawozów jest zbyt duża w stosunku do powierzchni użytków rolnych, wówczas należy rozważyć inne sposoby zagospodarowania nadwyżki nawozów (np. umowa przekazania do biogazowni lub do rolniczego wykorzystania przez inne gospodarstwo rolne).

Azot wnoszony w postaci nawozów naturalnych musi być uwzględniony w planie nawożenia. Zgodnie z programem azotanowym plan nawożenia opracowują wszystkie gospodarstwa o powierzchni użytków rolnych większej niż 100 ha (lub 50 ha upraw intensywnych) lub obsadzie zwierząt większej niż 60 DJP.

Każdy zabieg aplikacji nawozów naturalnych (data zastosowania, dawka azotu) musi być odnotowany w dokumentacji gospodarstwa. Obowiązek prowadzenia ewidencji zabiegów nawożenia dotyczy wszystkich gospodarstw o powierzchni powyżej 10 ha użytków rolnych lub obsadzie zwierząt większej niż 10 DJP średniorocznie.

DOZWOLONE TERMINY STOSOWANIA

Płynne nawozy naturalne pod względem przyswajalności składników pokarmowych przez rośliny są zbliżone do nawozów mineralnych. Dlatego powinny być stosowane krótko przed siewem lub w okresie intensywnego wzrostu roślin uprawnych. W programie azotanowym, który obowiązuje obecnie na obszarze całego kraju, wskazano okresy, kiedy wolno stosować nawozy zawierające azot. Stosowanie nawozów naturalnych w postaci płynnej wiosną można rozpocząć 1 marca zarówno na gruntach ornych, jak i na użytkach zielonych. Data zakończenia aplikacji nawozów jesienią jest zróżnicowana. Na trwałych użytkach zielonych stosowanie nawozów płynnych jest dozwolone do 31 października. Na gruntach ornych zaś: do 20 października na obszarach o średniej dla kraju długości okresu wegetacyjnego, do 15 października w rejonach o krótszym okresie wegetacji i do 25 października w tych rejonach, gdzie wegetacja trwa nieco dłużej.

Stosowanie nawozów po wskazanych terminach jest możliwe tylko w przypadku, gdy ekstremalne warunki pogodowe (np. susza glebowa lub nadmierne uwilgotnienie gleby) uniemożliwiają przeprowadzenie zabiegów we właściwym czasie.

SPOSOBY APLIKACJI

Oprócz terminów kalendarzowych o możliwości zastosowania nawozów decydują także warunki glebowe. Nie wolno stosować nawozów na glebach zamarzniętych, zalanych wodą lub pokrytych śniegiem. Ograniczenia te mają na celu zmniejszenie ryzyka strat azotu w wyniku ulatniania się amoniaku z pozostających na powierzchni nawozów czy też ich zmywu z topniejącym śniegiem itp. Najważniejszym działaniem ograniczającym straty azotu z nawozów jest ich przykrycie (pług) lub wymieszanie z glebą (brona, kultywator). Im dłużej nawóz pozostaje na powierzchni, tym więcej azotu ulatnia się w postaci amoniaku. Gaz najbardziej intensywnie ulatnia się w trakcie aplikacji i bezpośrednio po niej, jeśli nawóz pozostaje na powierzchni gleby. Straty azotu w trakcie rozprowadzania nawozu na polu można istotnie zmniejszyć, rozlewając nawozy bezpośrednio na lub pod powierzchnię gleby. Największe emisje występują natomiast w warunkach stosowania płytek rozbryzgowych lub deszczowni z uwagi na dużą powierzchnię i wydłużony czas kontaktu nawozu z powietrzem. Duże znaczenie dla ograniczenia strat azotu w formie gazowej ma możliwie jak najszybsze wymieszanie nawozu z glebą. Natychmiastowe wykonanie zabiegu pozwala zmniejszyć straty azotu o 70-90 proc. Przykrycie nawozu po 4 godz. jest już mniej efektywne (45-65 proc. redukcji emisji). Zabieg wykonany po 24 godz. ogranicza straty amoniaku już tylko o 30 proc.

W okresie wegetacji roślin nie ma możliwości wymieszania nawozu z glebą, dlatego pogłówne nawożenie gnojowicą lub gnojówką powinno być wykonywane przy użyciu węży rozlewowych lub aplikatorów doglebowych w uprawach roślin w szerokich rzędach. Najlepszym czasem na wykonanie zabiegu jest okres zwarcia międzyrzędzi, gdy masa nadziemna roślin hamuje nagrzewanie gleby iabsorbuje wydzielany amoniak.

STOSOWANIE NAWOZÓW W POBLIŻU WÓD POWIERZCHNIOWYCH

Nadmiar związków biogenicznych, w szczególności azotu i fosforu, może przyczyniać się do eutrofizacji wód. Dlatego podczas stosowania nawozów naturalnych na polach zlokalizowanych w pobliżu wód otwartych należy zachować szczególną ostrożność. Zgodnie z programem azotanowym zabronione jest stosowanie nawozów płynnych w odległości mniejszej niż 10 m od jezior i zbiorników wodnych o powierzchni do 50 ha, cieków naturalnych, rowów o szerokości większej niż 5 m oraz kanałów. Większe odległości (20 m) obowiązują w przypadku jezior i zbiorników wodnych o pow. większej niż 50 ha, ujęć wody oraz pasa nadmorskiego. Większe o 5 m odległości muszą być zachowane na polach o dużym nachyleniu, tj. 10 proc., co oznacza zwiększenie wysokości o 1 m na długości 10 m.

Możliwe jest zmniejszenie o połowę odległości od wód otwartych, jeśli nawozy stosowane są przy użyciu węży wleczonych lub aplikatorów doglebowych. Taką możliwość daje także podział całkowitej dawki nawozu na 3 części i zastosowanie każdej w odstępie czasu nie krótszym niż 14 dni. To rozwiązanie wydaje się jednak trudne ze względów organizacyjnych i nieuzasadnione ekonomicznie.