Przy ustalaniu dawek nawozów bardzo pomaga znajomość zasobności gleby w podstawowe makroelementy. Należy określić, do jakiego kompleksu przydatności rolniczej należą gleby w gospodarstwie i związany z tym możliwy do uzyskania plon.

Kompleksy można odczytać z mapy glebowo-rolniczej lub określić na podstawie klasy bonitacyjnej i kategorii agronomicznej:

  • kompleks 1 (pszenny bardzo dobry) – gleby średnie, klasa bonitacyjna I i II;
  • kompleks 2 (pszenny dobry) – gleby ciężkie, klasa bonitacyjna IIa i IIIb;
  • kompleks 3 (pszenny wadliwy) – gleby średnie, klasa bonitacyjna IIIb, IVa i IVb;
  • kompleks 4 (żytni bardzo dobry) – gleby średnie, klasa bonitacyjna IIIa i IIIb;
  • kompleks 5 (żytni dobry) – gleby lekkie, klasa bonitacyjna IVa i IVb;
  • kompleks 6 (żytni słaby) – gleby bardzo lekkie, klasa bonitacyjna IVb i V;
  • kompleks 7 (żytni bardzo słaby) – gleby bardzo lekkie, klasa bonitacyjna V i VI;
  • kompleks 8 (zbożowo-pastewny mocny) – gleby ciężkie, klasa bonitacyjna IIIb, IVa, IVb;
  • kompleks 9 (zbożowo-pastewny słaby) – gleby lekkie, klasa bonitacyjna IVa, IVb, V.

Do kompleksów należy natomiast dopasować zasobność gleby w przyswajalne formy fosforu, potasu i magnezu oraz potrzeby nawożenia azotem. Przy określeniu potrzeb nawożenia azotowego bierze się pod uwagę potrzeby wapnowania, wysokość opadów w zimie, przedplon i jego nawożenie azotowe, dobór odmiany i ochronę chemiczną. Za każdy z tych czynników można uzyskać minus 1, 0 lub plus 1 punkt.

Minus 1 punkt liczy się, gdy:

  • wapnowanie jest konieczne,
  • opady zimowe były poniżej normy,
  • przedplonem dla zbóż były rośliny motylkowe lub okopowe na oborniku lub inne rośliny intensywnie nawożone azotem,
  • odmiana jest ekstensywna,
  • brak jest ochrony chemicznej.

0 liczy się, gdy:

  • wapnowanie jest potrzebne lub wskazane,
  • opady zimowe były w normie,
  • przedplonem dla zbóż są zboża, rośliny pastewne, ewentualnie rzepak średnio intensywnie nawożone azotem,
  • odmiana jest przeciętna,
  • częściowa ochrona chemiczna.

Plus 1 punkt liczy się, gdy:

  • wapnowanie jest ograniczone lub zbędne,
  • opady zimowe były ponad normę,
  • przedplonem dla zbóż są zboża, rośliny pastewne, ewentualnie rzepak, nawożone małymi dawkami azotu,
  • odmiana jest intensywna,
  • jest pełna ochrona chemiczna.

Przykład: na danym polu wapnowanie jest potrzebne, opady zimą były poniżej średniej, przedplonem są zboża nawożone średnimi dawkami azotu, odmiana jest intensywna, a ochrona chemiczna będzie częściowa. Potrzeby nawożenia azotowego = 0 (0 -1+ 0 + 1 + 0). Uzyskany wynik odnosi się do skali:

  • potrzeby bardzo duże – co najmniej plus 4 punkty,
  • potrzeby duże – plus 1–3 punkty,
  • potrzeby średnie – 0 punktów,
  • potrzeby małe – minus 3 do minus 1,
  • potrzeby bardzo małe – minus 4 i mniej punktów.

W podanym przykładzie potrzeby są więc średnie. Poniżej przedstawiono zalecane dawki azotu, fosforu i potasu dla zbóż jarych w zależności od jakości gleby, potrzeb nawożenia azotowego oraz zasobności gleby zgodnie z zaleceniami Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa-PIB w Puławach.

Jęczmień pastewny

Kompleks 1, oczekiwany plon 5,4 t/ha:

  • dawki azotu (kg N/ha): potrzeby nawożenia: bardzo małe – 55, małe – 70, średnie – 85, duże – 100, bardzo duże – 115;
  • dawki fosforu (kg P2O5/ha) w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 15, wysoka – 30, średnia – 45, niska – 55, bardzo niska – 65;
  • dawki potasu (kg K2O/ha) w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 20, wysoka – 35, średnia – 50, niska – 60, bardzo niska – 70.
  • dawki magnezu (kg MgO/ha) w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 0; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; bardzo niska – 30.

Kompleks 2, oczekiwany plon 5 t/ha:

  • dawki azotu takie jak w wypadku kompleksu 1;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 15, wysoka – 30, średnia – 55, niska – 65, bardzo niska – 75;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 40, średnia – 55, niska – 70, bardzo niska – 85.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 5; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; b. niska – 25.

Kompleks 3, oczekiwany plon 3,9 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 35, małe – 55, średnie – 70, duże – 85, bardzo duże – 100;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 25, średnia – 40, niska – 50, bardzo niska – 60;
  • dawki potasu jak w wypadku kompleksu 1.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 0; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; bardzo niska – 25.

Kompleks 4, 8, oczekiwany plon 4,5 t/ha:

  • dawki azotu takie jak w wypadku kompleksu 1;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 15, wysoka – 30, średnia – 45, niska – 60, bardzo niska – 70;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 35, średnia – 50, niska – 65, bardzo niska – 80.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 0; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; bardzo niska – 30.

Kompleks 5, 9, oczekiwany plon 4 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 40, małe – 60, średnie – 75, duże – 90, bardzo duże – 105;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 25, średnia – 35, niska – 45, bardzo niska – 55;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 35, średnia – 45, niska – 55, bardzo niska – 65.
  • dawki magnezu takie jak na kompleksie 2.

Jęczmień browarny

Kompleks 1, oczekiwany plon 5,4 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 30, małe – 35, średnie – 40, duże – 50, bardzo duże – 60;
  • dawki fosforu takie jak przy jęczmieniu pastewnym w wypadku kompleksu 1;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 35, średnia – 45, niska – 55, bardzo niska – 70.
  • dawki magnezu takie jak w jęczmieniu pastewnym na kompleksie 1.

Kompleks 2, oczekiwany plon 5 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 25, małe – 35, średnie – 45, duże – 50, bardzo duże – 55;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 15, wysoka – 30, średnia – 45, niska – 60, bardzo niska – 75;
  • dawki potasu takie jak przy jęczmieniu pastewnym w wypadku kompleksu 2.
  • dawki magnezu takie w jęczmieniu pastewnym na kompleksie 2.

Kompleks 3, oczekiwany plon 3,9 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 20, małe – 30, średnie – 40, duże – 45, bardzo duże – 50;
  • dawki fosforu takie jak przy jęczmieniu pastewnym w wypadku kompleksu 3;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 20, wysoka – 35, średnia – 50, niska – 60, bardzo niska – 70.
  • dawki magnezu takie jak w jęczmieniu pastewnym na kompleksie 3.

Kompleks 4, 8, oczekiwany plon 4,5 t/ha:

  • dawki azotu takie jak dla jęczmienia browarnego w wypadku kompleksu 2;
  • dawki fosforu takie jak dla jęczmienia pastewnego w wypadku kompleksu 4 i 8.
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 40, średnia – 55, niska – 70, bardzo niska – 80.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 5; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; bardzo niska – 30.

Kompleks 5, 9, oczekiwany plon 4 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 20, małe – 30, średnie – 40, duże – 45, bardzo duże – 50;
  • dawki fosforu i potasu jak dla jęczmienia pastewnego w wypadku kompleksu 5 i 9.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 0; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; b. niska – 25.

Pszenica jara

Kompleks 1, oczekiwany plon 6 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 85, małe – 115, średnie – 125, duże – 135, bardzo duże – 145;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 12, wysoka – 30, średnia – 45, niska – 65, bardzo niska – 85;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 30, wysoka – 45, średnia – 65, niska – 90, bardzo niska – 105.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 0; wysoka – 14; średnia – 30; niska – 40; b. niska – 45.

Kompleks 2, oczekiwany plon 5,7 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 85, małe – 95, średnie – 115, duże – 130, bardzo duże – 145;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 15, wysoka – 30, średnia – 50, niska – 70; bardzo niska – 85;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 30, wysoka – 50, średnia – 70, niska – 90, bardzo niska – 110.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 15; wysoka – 25; średnia – 30; niska – 35; b. niska – 40.

Kompleks 3, oczekiwany plon 4,8 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 85, małe – 95, średnie – 120, duże – 130, bardzo duże – 145;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 11, wysoka – 25, średnia – 45, niska – 60, bardzo niska – 75;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 30, wysoka – 45, średnia – 60, niska – 80, bardzo niska – 95.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 0; wysoka – 12; średnia – 25; niska – 35; b. niska – 40.

Kompleks 4, 8, oczekiwany plon 5,2 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 85, małe – 95, średnie – 125, duże – 125, bardzo duże – 145;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 12, wysoka – 30, średnia – 45, niska – 65, bardzo niska – 85;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 30, wysoka – 50, średnia – 65, niska – 90, bardzo niska – 105.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 0; wysoka – 14; średnia – 25; niska – 35; b. niska – 45.

Kompleks 5, 9, oczekiwany plon 4 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 70, małe – 80, średnie – 105, duże – 115, bardzo duże – 125;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 25, średnia – 40, niska – 55, bardzo niska – 65;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 40, średnia – 55, niska – 70, bardzo niska – 85.
  • dawki magnezu takie jak na kompleksie 3.

Kompleks 5, 9, oczekiwany plon 3 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 40, małe – 55, średnie – 65, duże – 75, bardzo duże – 85;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 15, średnia – 25, niska – 35, bardzo niska – 45;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 20, wysoka – 30, średnia – 40, niska – 50, bardzo niska – 60.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 0; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; b. niska – 30.

Owies

Kompleks 1, oczekiwany plon 4,7 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 30, małe – 45, średnie – 60, duże – 75, bardzo duże – 85;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 20, średnia – 35, niska – 50, bardzo niska – 60;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 20, wysoka – 40, średnia – 60, niska – 80, bardzo niska – 95.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b.ardzo wysoka – 0; wysoka – 10; średnia – 20; niska – 30; b.ardzo niska – 35.

Kompleks 2, oczekiwany plon 4,6 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 50, małe – 60, średnie – 75, duże – 90, bardzo duże – 105;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 15, wysoka – 30, średnia – 45, niska – 60, bardzo niska – 75;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 35, wysoka – 60, średnia – 80, niska – 105, bardzo niska – 130.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 10; wysoka – 20; średnia – 25; niska – 30; b. niska – 35.

Kompleks 3, oczekiwany plon 2,9 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 10, małe – 25, średnie – 35, duże – 50, bardzo duże – 60;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 0, wysoka – 15, średnia – 25, niska – 35, bardzo niska – 45;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 20, wysoka – 30, średnia – 45, niska – 55, bardzo niska – 70.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 0; wysoka – 10; średnia – 15; niska – 20; bardzo niska – 25.

Kompleks 4, 8, oczekiwany plon 4,2 t/ha:

  • dawki azotu takie jak w wypadku kompleksu 1;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 25, średnia – 40, niska – 50, bardzo niska – 60;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 45, średnia – 65, niska – 85, bardzo niska – 105.
  • dawki magnezu takie jak na kompleksie 1.

Kompleks 5, 9, oczekiwany plon 3,7 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 25, małe – 40, średnie – 55, duże – 70, bardzo duże – 80;
  • dawki fosforu takie jak w wypadku kompleksu 4 i 8;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 30, wysoka – 45, średnia – 65, niska – 85, bardzo niska – 105.
  • dawki magnezu takie jak na kompleksie 1.

Kompleks 6, oczekiwany plon 2,8 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 15, małe – 30, średnie – 45, duże – 60, bardzo duże – 70;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 20, średnia – 30, niska – 45, bardzo niska – 55;
  • dawki potasu takie jak w wypadku kompleksu 5 i 9.
  • dawki magnezu takie jak na kompleksie 1.

Pszenżyto jare

Kompleks 1, oczekiwany plon 5 t/h:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 60, małe – 70, średnie – 95, duże – 100, bardzo duże – 105;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 25, średnia – 40, niska – 55, bardzo niska – 70;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 30, wysoka – 45, średnia – 60, niska – 75, bardzo niska – 90.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: b. wysoka – 0; wysoka – 9; średnia – 20; niska – 25; b. niska – 35.

Kompleks 2, oczekiwany plon 4,8 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 65, małe – 80, średnie – 90, duże – 100, bardzo duże – 110.
  • dawki fosforu takie jak w wypadku kompleksu 1;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 30, wysoka – 45, średnia – 65, niska – 80, bardzo niska – 100.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10; wysoka – 20; średnia – 25; niska – 30; bardzo niska – 35.

Kompleks 3, oczekiwany plon 4 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 50, małe – 60, średnie – 75, duże – 85, bardzo duże – 95;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 25, średnia – 35, niska – 50, bardzo niska – 60;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 40, średnia – 55, niska – 70, bardzo niska – 85.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 0; wysoka – 9; średnia – 20; niska – 25; bardzo niska – 30.

Kompleks 4, 8, oczekiwany plon 4,3 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 55, małe – 65, średnie – 80, duże – 90, bardzo duże – 100;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 25, średnia – 40, niska – 50, bardzo niska – 65.
  • dawki potasu takie jak w wypadku kompleksu 1;
  • dawki magnezu takie jak na kompleksie 3.

Kompleks 5, 9, oczekiwany plon 3,9 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 35, małe – 45, średnie – 70, duże – 80, bardzo duże – 90;
  • dawki fosforu i potasu takie jak w wypadku kompleksu 4 i 8.
  • dawki magnezu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 0, wysoka – 10, średnia – 20, niska – 25, bardzo niska – 30.

Kompleks 6, oczekiwany plon 3 t/ha:

  • dawki azotu: potrzeby nawożenia: bardzo małe – 20, małe – 30, średnie – 40, duże – 55, bardzo duże – 70;
  • dawki fosforu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 10, wysoka – 15, średnia – 25, niska – 35, bardzo niska – 50;
  • dawki potasu w zależności od zasobności: bardzo wysoka – 25, wysoka – 40, średnia – 50, niska – 60, bardzo niska – 70.
  • dawki magnezu takie jak na kompleksie 5 i 9.

Terminy stosowania

Nawozy fosforowe i potasowe stosuje się jednorazowo przed siewem zbóż jarych. Nawozy azotowe natomiast najczęściej rozsiewane są w dwóch terminach: I dawka (60 proc. łącznej ilości azotu) – przed siewem, II (40 proc.) – w fazie strzelania w źdźbło. Wyjątkowo tylko przy intensywnej uprawie pszenicy jarej stosuje się III dawkę azotu podczas kłoszenia.

Ile składników pokarmowych

Na wytworzenie 1 tony ziarna z odpowiednią ilością słomy poszczególne gatunki zbóż pobierają:

  • jęczmień jary – 22 kg azotu, 10 kg fosforu, 24 kg potasu;
  • pszenica jara – 27 kg azotu, 12 kg fosforu, 32 kg potasu;
  • pszenżyto – 28 kg azotu, 11 kg fosforu, 21 kg potasu;
  • owies – 24 kg azotu, 12 kg fosforu, 32 kg potasu.

Mnożąc teraz pobieranie przez oczekiwany plon, można wyliczyć, ile składników pokarmowych roślina musi otrzymać, aby wytworzyć określony plon ziarna. Na przykład jęczmień jary, aby wytworzyć 5 t/ha, musi pobrać: 110 kg N, 50 kg P25i 120 kg K2/ha. Należy utrzymywać taką zasobność gleby, aby większość składników pokarmowych pobierana przez rośliny pochodziła z gleby, ale resztę należy dostarczyć w nawozach mineralnych.

Źródło: "Farmer" 04/2008