PARTNERZY PORTALU
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl
  • partner portalu farmer.pl

Buławinka czerwona, czyli inaczej sporysz

Buławinka czerwona, czyli inaczej sporysz

Autor:

Dodano:

Tagi:

Pojawienie się tego grzyba jest powodem nie tyle znacznego obniżenia wielkości plonu, co jego jakości. Wytwarzane przez niego przetrwalniki – sklerocja – zawierają bowiem toksyczne alkaloidy niebezpieczne dla organizmów stałocieplnych.



Mimo że od pierwszych kontaktów człowieka ze sporyszem upłynęło kilka tysięcy lat i mimo dobrego zrozumienia budowy, biologii oraz właściwości chemicznych alkaloidów przez niego produkowanych, nadal stanowi on zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt. Zagrożenie to jest nieporównanie mniejsze niż do początku XX w., jednak coraz pełniejsza wiedza i możliwości oceny zawartości alkaloidów w ziarnie zbóż i produktów spożywczych pokazują, że problem jest ciągle aktualny i to nie tylko w krajach rozwijających się, ale również w państwach Unii Europejskiej. Wprowadzenie do hodowli mieszańcowych odmian zbóż, zwłaszcza żyta, w początkowym okresie nasiliło zanieczyszczenie ziarna sporyszem, jednak obecnie problem jest mocno ograniczony. Prawidłowe stosowanie dobrze opracowanych zaleceń dotyczących ochrony pól przed porażeniem przez Claviceps purpurea oraz warunki przetwórstwa spożywczego pozwalają na stwierdzenie, że ziarno polskich zbóż, w tym najbardziej narażonego na zanieczyszczenie żyta, jest bezpieczne w kontekście obecności sporyszu i jego alkaloidów w środkach spożywczych.

Cykl rozwojowy grzyba

Rozpoczyna się, gdy niesione wiatrem zarodniki (askospory) trafią na znamię słupka kwiatowego i w sprzyjających warunkach zakażą go. Znamiona podczas kwitnienia są gotowe na przyjęcie zarówno pyłku własnego gatunku, jak i zarodników. Askospory są pierwotnym źródłem zakażenia, kiełkują i zakażają zalążnię w ciągu jednej doby. Strzępki grzybni przerastają wyłącznie tkanki słupka i zalążni i wytwarzają bardzo specyficzny układ między żywicielem a patogenem, imitujący proces zapylenia. Na powierzchni zalążni grzybnia wytwarza bardzo duże ilości jednokomórkowych zarodników konidialnych zawieszonych w słodkiej i lepkiej cieczy zwanej rosą miodową. Rosa miodowa jest wydzielana na zewnątrz zakażonych kwiatków, a zwabione jej zapachem owady zbierają ją wraz z zarodnikami i w ten sposób w trakcie żerowania zakażają następne rośliny tego samego gatunku lub gatunków kwitnących nieco później. Powoduje to szybkie rozprzestrzenianie się infekcji. Dodatkowo rosa miodowa z zarodnikami może być rozpryskiwana przez krople deszczu lub maszyny rolnicze. Najczęściej pierwsze kwitną i są infekowane dzikie trawy, a zboża rosnące w pobliżu w drugiej kolejności. Odporność na porażenie C. purpurea rozwija się u zbóż w kilka dni po zapyleniu. Wszystkie czynniki opóźniające proces kwitnienia lub go wydłużające, np. duża wilgotność, opady deszczu połączone z obniżeniem temperatury, powodują zwiększoną podatność na zakażenie sporyszem. Podobnie jest w sytuacji zmniejszonej dostępności pyłku, spowodowanej np. przerzedzeniem łanu na skutek wymarznięcia części roślin, zbyt upalnymi dniami i zmniejszeniem żywotności pyłku. Wytwarzanie rosy miodowej trwa do momentu rozpoczęcia formowania się sklerocjów. W porażonym kłosku następuje proces rozkładu tkanki słupka i dalszego przerastania zalążni grzybnią, gdzie tworzy się i rozwija forma przetrwalnikowa – sklerocja. Widoczna jest ona w postaci fioletowo-czarnego, rożkowatego słupka (sporyszu) o długości dochodzącej nawet do 4-6 cm, wyrastającego z niektórych kłosków w miejscu ziarniaków. Proces dojrzewania sklerocjów trwa od 4 do 5 tygodni, po którym to czasie wypadają z kłosów na glebę lub są zbierane wraz z ziarnem. Znajdujące się w glebie sklerocja pozostają w niej przez zimę. Do wernalizacji (jarowizacji) sporysz potrzebuje co najmniej 25 dni w temperaturze 0-10°C. Wiosną cykl rozpoczyna się od początku.

W Europie sporysz ma największe znaczenie w uprawie żyta, które jest gatunkiem obcopylnym. Problem ten występuje również w przypadku pszenżyta, które mimo że jest zbożem teoretycznie samopylnym, to jednak w pewnym stopniu również wykazuje cechy obcopylności. Dla pozostałych gatunków zbóż nie stanowi znaczącego zagrożenia.

Szkodliwość sporyszu

Sporysz od wieków jest przyczyną chorób określanych mianem ergotyzmu. Czynnikiem sprawczym jest zawarta w nim, bardzo aktywna biologicznie grupa ponad 40 alkaloidów. Zatrucie sporyszem przyjmuje dwie formy:
skurczową, nazywaną w średniowieczu „tańcem św. Wita”, powodującą zaburzenia czucia, drżenie mięśni, drgawki, ból głowy, brzucha, wymioty, biegunkę, sinicę, zwolnienie akcji serca, silne pobudzenie nerwowe, gonitwę myśli.
zgorzelinową, czyli „ogień św. Antoniego”, powodującą zaburzenia czucia, zwolnienie akcji serca, ataki duszności, niedokrwienie tkanek na skutek nadmiernego i długotrwałego obkurczenia naczyń krwionośnych, zakrzepy, martwicę tkanek (zgorzel suchą tkanek niedokrwionych), porażenie ośrodka oddechowego, śmierć.
Normy w UE określają dopuszczalną zawartość wagową sklerocjów sporyszu w ziarnie. Górny limit to 0,05 proc. wagowego (500 mg/kg) w zbożu przeznaczonym do konsumpcji oraz 0,1 proc. wagowego (1000 mg/kg) w paszach.

Metody ochrony

Do najważniejszych należy prawidłowa agrotechnika, a szczególnie czystość materiału siewnego, gęstość i termin siewu. Plantacje rzadkie charakteryzują się znacznym udziałem pędów (źdźbeł) bocznych, których kłosy są silniej porażane przez grzyb, ponieważ nie dysponują tak dużą ilością pyłku, jak te na pędach głównych. W wypadku pszenżyta ozimego opóźnienie terminu siewu wymusza na roślinach przesunięcie części fazy krzewienia z jesieni na wiosnę, co powoduje powstawanie słabszych pędów bocznych, bardziej podatnych na porażenie.

Ponieważ sklerocja sporyszu nie przeżywają w glebie z reguły dłużej niż rok, zmianowanie z użyciem gatunku odpornego (nie porażanego przez sporysz) bardzo zmniejsza presję infekcyjną na polu. Duże znaczenie ma dokładne przyorywanie resztek pożniwnych, niszczenie samosiewów, terminowe stosowanie podorywki i głębokiej orki, przykrywających sklerocja znajdujące się na polu. Głęboko przykryte sklerocja nie mogą na wiosnę wytwarzać askospor, a jeśli one powstaną, nie mogą zostać wyrzucane w powietrze. Odpowiednie zmianowanie ma szczególne znaczenie przy stosowaniu uprawy bezorkowej.
Częstym pierwotnym źródłem zakażenia sporyszem są dzikie trawy rosnące przy drogach i na miedzach. Na wiosnę z przezimowanych sklerocjów sporyszu pochodzących z porażonych traw mogą być uwalniane askospory. Dlatego też warto usuwać to źródło infekcji poprzez obkaszanie rowów i miedz przed kwitnieniem traw.



Podobał się artykuł? Podziel się!
×

WSZYSTKIE KOMENTARZE (0)

PISZESZ DO NAS Z ADRESU IP: 3.237.66.86
Dodając komentarz, oświadczasz, że akceptujesz regulamin forum

Drogi Użytkowniku!

W związku z odwiedzaniem naszych serwisów internetowych możemy przetwarzać Twój adres IP, pliki cookies i podobne dane nt. aktywności lub urządzeń użytkownika. O celach tego przetwarzania zostaniesz odrębnie poinformowany w celu uzyskania na to Twojej zgody. Jeżeli dane te pozwalają zidentyfikować Twoją tożsamość, wówczas będą traktowane dodatkowo jako dane osobowe zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/679 (RODO).

Administratora tych danych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz w Polityce Prywatności pod tym linkiem.

Jeżeli korzystasz także z innych usług dostępnych za pośrednictwem naszych serwisów, przetwarzamy też Twoje dane osobowe podane przy zakładaniu konta, rejestracji na eventy, zamawianiu prenumeraty, newslettera, alertów oraz usług online (w tym Strefy Premium, raportów, rankingów lub licencji na przedruki).

Administratorów tych danych osobowych, cele i podstawy przetwarzania oraz inne informacje wymagane przez RODO znajdziesz również w Polityce Prywatności pod tym linkiem. Dane zbierane na potrzeby różnych usług mogą być przetwarzane w różnych celach, na różnych podstawach oraz przez różnych administratorów danych.

Pamiętaj, że w związku z przetwarzaniem danych osobowych przysługuje Ci szereg gwarancji i praw, a przede wszystkim prawo do sprzeciwu wobec przetwarzania Twoich danych. Prawa te będą przez nas bezwzględnie przestrzegane. Jeżeli więc nie zgadzasz się z naszą oceną niezbędności przetwarzania Twoich danych lub masz inne zastrzeżenia w tym zakresie, koniecznie zgłoś sprzeciw lub prześlij nam swoje zastrzeżenia pod adres odo@ptwp.pl.

Zarząd PTWP-ONLINE Sp. z o.o.