Według najnowszych danych GUS (2020 r.) owies w siewie czystym uprawiany jest w Polsce na 496 tys. ha, co stanowi 6,29 proc. ogólnych zasiewów zbóż w naszym kraju. Jest go niewiele w stosunku do innych gatunków, co nie oznacza, że owies jest rośliną, która nie wymaga od producentów rolnych uwagi w prowadzeniu plantacji. Wśród wielu istotnych tu czynników jednym z ważniejszych jest porażenie przez choroby.

Przed wysiewem owsa materiał siewny należy zaprawić jedną z zarejestrowanych zapraw dostępnych w obrocie, zawierających substancje czynne, które ograniczają występowanie chorób (tab. 1). W związku z brakiem fungicydów zarejestrowanych do opryskiwania w czasie wegetacji zabieg zaprawiania jest jedynym, który pozwala ograniczyć występowanie grzybów chorobotwórczych.

Jeśli zaprawisz, to ochronisz owies

Choroby owsa, które można zwalczyć tylko przez zabieg zaprawiania, to głownia pyląca, zgorzel siewek oraz fuzaryjna zgorzel siewek. W przypadku głowni zwartej owsa brak aktualnie zarejestrowanych zapraw nasiennych, jednakże zgodnie z danymi literaturowymi zaprawy stosowane do ograniczania głowni pylącej (układowe) umożliwiają ograniczanie porażenia przez głownię zwartą owsa. Porażone przez głownie rośliny są zahamowane we wzroście, ich wiechy mają barwę brunatnoszarą, a w miejscu ziarniaków można znaleźć jedynie brunatny pył teliospor – zarodników propagacyjnych, które rozprzestrzeniają się
z wiatrem, infekując kolejne rośliny. Plewy porażonych kłosków są całkowicie lub tylko częściowo zniszczone. W przypadku głowni zwartej przekształcone przez chorobę ziarniaki pozostają na swoim miejscu w wiechach, a pył zarodników nie osypuje się na pole, gdyż chore ziarno otoczone jest grubszą błoniastą otoczką. Wczesny siew, uprawa odmian odpornych i dobre czyszczenie nasion mogą przyczynić się do ograniczenia występowania tych chorób.

Zgorzel siewek powodowana jest przez kompleks grzybów, m.in.: Bipolaris sorokiniana, Drechslera avenae, Fusarium spp., Pythium spp. i Rhizoctonia solani. Zarówno nasiona, jak i siewki mogą być zasiedlane przez te patogeny przed- i powschodowo. Porażone siewki owsa początkowo żółkną lub brązowieją, a w dalszym etapie zamierają. Rośliny, którym uda się przetrwać, są słabsze i nie wydają wysokiego plonu. Infekcje siewek mogą prowadzić do rozwoju porażających je patogenów w późniejszych fazach wzrostu roślin, co w związku z brakiem zarejestrowanych fungicydów stanowi dla owsa duże zagrożenie.

Popularne choroby grzybowe owsa

Niektóre grzyby chorobotwórcze porażają owies w trakcie sezonu wegetacyjnego, a objawy ich infekcji można obserwować przede wszystkim na liściach. W przypadku porażenia roślin przez rdzę koronową owsa oraz rdzę źdźbłową na powierzchni liści lub pochew liściowych widoczne są początkowo małe, brunatne poduszeczki (uredinia grzyba). W późniejszych stadiach rozwoju poduszeczki otoczone są czarnymi pierścieniami – tzw. teliami. Objawy rdzy mogą występować także na źdźbłach i wiechach. Jedyną cechą, która pozwala rozróżnić ich sprawców na owsie, są charakterystyczne tylko dla rdzy źdźbłowej popękane komórki skórki występujące wokół porażonego organu rośliny, co eksponuje zarodniki grzyba.

Aby zapobiegać wystąpieniu rdzy, należy uprawiać odmiany bardziej odporne, wysiewać owies tak szybko, jak to możliwe wiosną i unikać sąsiedztwa szakłaka pospolitego (Rhamnus cathartica) oraz berberysu zwyczajnego (Berberis vulgaris), które są żywicielami pośrednimi odpowiednio rdzy owsa i rdzy źdźbłowej.

Sprawcą helmintosporiozy liści owsa jest grzyb Helminthosporium avenae, który poraża rośliny już od najwcześniejszych faz rozwojowych. Pierwsze symptomy to małe, jasnoczerwone do brązowych plamy na rozwijających się liściach, które w wyniku porażenia mogą się zwijać i wykrzywiać. Na starszych liściach plamy z czasem się zlewają w podłużne pasy obumarłych tkanek. Pod koniec procesu chorobotwórczego porażone liście stają się brązowo-szare, a plamy blakną. Ziarniaki pochodzące z porażonych plantacji mają brązowe zabarwienie. Porażenie przez sprawcę tej choroby pozwala ograniczyć opryskiwanie roślin fungicydami zawierającymi triazole i strobiluryny, jak np. tebukonazol lub azoksystrobina, ale obecnie w Polsce nie ma środków zarejestrowanych do wykonania zabiegu tymi substancjami czynnymi.

Podobnie jak w przypadku innych zbóż dość powszechnie spotykany w uprawach owsa jest sprawca mączniaka prawdziwego – grzyb Blumeria graminis, a ściślej jego forma specjalna avenae. Objawy porażenia widoczne są jako pierwsze na młodych roślinach, w postaci białego nalotu grzybni na pochwach liściowych i liściach. Z czasem porażone liście żółkną, a w końcowej fazie patogenezy pojawiają się na nich czarne owocniki – kleistotecja. W walce ze sprawcą choroby pomocne jest wysiewanie odmian bardziej odpornych.

Uwaga na septoriozę

Wśród chorób owsa, które stanowić mogą zagrożenie w najbliższych latach, wymienia się również septoriozę owsa (Phaeosphaeria avenaria). W przypadku porażenia przez septoriozę owsa na liściach widoczne są plamy, które następnie zlewają się w smugi i cała blaszka liściowa zasycha. Na plamach widoczne są również owocniki stadium konidialnego – piknidia. Objawy bardzo często widoczne są przed fazą wiechowania roślin. Nasilone objawy septoriozy owsa mogą prowadzić do spadku plonu ze względu na dużą powierzchnię uszkodzeń liści i zmniejszenie powierzchni asymilacyjnej.

W związku ze zmianami klimatu bardziej sprzyjające rozwojowi warunki znajdują w Polsce również grzyby rodzaju Fusarium. Porażenie wiech owsa przez te patogeny jest tym bardziej niebezpieczne, że w jego wyniku może dojść do skażenia ziarna przez wtórne metabolity tego grzyba – mykotoksyny. W związku z wieloma cechami prozdrowotnymi owsa (np. mniejsza zapadalność na raka jelita grubego, obniżenie poziomu cholesterolu we krwi, poprawa perystaltyki jelit) ziarno owsa coraz częściej jest doceniane i wykorzystywane jako składnik zrównoważonej diety. Tym ważniejszy jest wybór odmian odpornych na fuzariozy.