• Uprawa w monokulturze zbożowej jest główną przyczyną nasilenia występowania chorób, zwłaszcza podstawy źdźbła, potocznie nazywanych chorobami podsuszkowymi.
  • Do chorób podstawy źdźbła zaliczamy: zgorzel podstawy źdźbła, fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła, łamliwość źdźbła zbóż i traw oraz ostrą plamistość oczkową.
  • Choroby podstawy źdźbła obserwuje się przede wszystkim na zbożach ozimych i to już od wczesnych faz rozwojowych. Słabsze porażenie zbóż jarych wynika z ich krótszego okresu wegetacyjnego, przez co patogenom brakuje czasu na przerośnięcie tkanek roślin i wywołanie większych zniszczeń.

Sprawcy chorób podsuszkowych porażają i niszczą organy odpowiedzialne za pobieranie oraz przewodzenie substancji odżywczych i wody. Zniszczenie korzeni oraz wiązek przewodzących roślin powoduje, że nie są one w stanie pobrać odpowiedniej ilości wody i składników pokarmowych, co skutkuje ich gorszym rozwojem. Słabo się krzewią, często przedwcześnie zasychają i zamierają. Stąd też wywodzi się ich zbiorowa nazwa – choroby podsuszkowe. Może dochodzić do znacznego przerzedzenia łanu oraz wylegania roślin. Na polu można zauważyć białe, skrócone kłosy wśród jeszcze zielonych, zdrowych kłosów. Część z nich nie wytwarza ziaren bądź jest ich znacznie mniej i są zdrobniałe, stanowiące poślad. Z powyższych względów szkodliwość chorób podsuszkowych jest wysoka, niejednokrotnie powodując spadek plonu o ponad 30 proc.

Zgorzel podstawy źdźbła

Do najgroźniejszych chorób podsuszkowych należy zgorzel podstawy źdźbła, której sprawcą jest grzyb Gaeumannomyces graminis porażający system korzeniowy rośliny już od najwcześniejszych faz rozwojowych. W konsekwencji korzenie obumierają i źdźbła łatwo się urywają, a rośliny mogą się przewracać. W późniejszych stadiach patogen atakuje także podstawę źdźbła. W okresach niedoborów opadów porażone rośliny przedwcześnie dojrzewają, a kłosy stają się białe. Jednak te objawy mogą wystąpić również przy innych chorobach podsuszkowych. W sprzyjających warunkach, zwłaszcza w przypadku uprawy zbóż po sobie, straty w plonie ziarna mogą sięgać 50 proc.

Łamliwość źdźbła zbóż i traw

Sprawcą łamliwości źdźbła zbóż i traw są grzyby Oculimacula acuformis i Oculimacula yallundae, które porażają nadziemne części siewek. Na pochwach liściowych blisko powierzchni gleby widoczne są odgraniczone bursztynowe plamy pękające w środku. U starszych roślin w dolnej części źdźbła tworzą się owalne plamy z ciemnobrunatną, rozmytą obwódką. We wnętrzu źdźbła powstaje watowata, szara grzybnia powodująca murszenie podstawy źdźbła, co przyczynia się do złamania źdźbła. Uszkodzenie źdźbła utrudnia przewodzenie pomiędzy korzeniami a częścią nadziemną. Ponadto wyleganie łanu znacznie utrudnia zbiór, podnosząc jego koszty, a także przyczynia się do znacznego pogorszenia jakości zebranego ziarna. Jest to jedyna choroba podsuszkowa, której objawy nie występują na korzeniach. W sprzyjających warunkach straty spowodowane łamliwością źdźbła zbóż i traw mogą sięgać 30-50 proc. Oprócz zmianowania straty te w dużym stopniu zależą od warunków pogodowych, szczególnie częstotliwości opadów deszczu, a temperatura sprzyjająca rozwojowi patogenów wynosi 5-15°C.

Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła

Sprawcą choroby są grzyby z rodzaju Fusarium, głównie F. culmorum, F. avenaceum, F. graminearum, a także Microdochium nivale, które porażają korzenie oraz podstawę źdźbła, zawłaszcza roślin osłabionych, w tym pierwotnie zainfekowanych przez inne patogeny powodujące choroby podsuszkowe. Już jesienią można zauważyć pierwsze objawy chorobowe, jak np. brązowienie pochwy liściowej młodych siewek. Wiosną objawy się nasilają, następuje zbrązowienie pochew liściowych i korzeni. Mogą pojawiać się również w późniejszych fazach rozwojowych, zwłaszcza pod koniec wegetacji, gdyż Fusarium często zasiedlają tkanki wtórnie. Charakterystycznymi objawami są brązowe smugi i kreski, a także zbrązowienie całej podstawy źdźbła i korzeni. Może to prowadzić do zamierania podstawy źdźbła, bielenia kłosów, które wytwarzają dorodne ziarno. Straty w plonie ziarna mogą dochodzić do 30 proc.

Ostra plamistość oczkowa

Ostra plamistość oczkowa zwana jest czasami rizoktoniozą od nazwy jej sprawców, którymi są Rhizoctonia cerealis oraz Rhizoctonia solani. Grzyby te porażają zboża już w fazie wschodów, powodując przed- lub powschodową zgorzel siewek. Zazwyczaj specyficzne objawy chorobowe obserwuje się później. Często też jej objawy są mylone z łamliwością źdźbła zbóż i traw. Na pochwach liściowych, później na źdźbłach pojawiają się owalne lub nieregularne plamy. Jednak plamy te otoczone są wyraźną, brunatną, niekiedy fioletową obwódką. Ponadto objawy te można zauważyć również na wyższych partiach podstawy źdźbła. W przypadku tej choroby również może nastąpić murszenie źdźbła prowadzące do bielenia kłosów, natomiast rzadko następuje łamanie źdźbeł. Choroba ta zazwyczaj ma mniejsze znaczenie. Jednak niekiedy jej objawy mogą występować nawet na ponad 90 proc. źdźbeł, a straty w plonie ziarna sięgają 16 proc., zazwyczaj jednak nie przekraczają 1-5 proc.

Zapobieganie chorobom podstawy źdźbła

Najważniejszymi działaniami w zapobieganiu rozwojowi tych chorób są prawidłowa uprawa roli i płodozmian. Najlepszym przedplonem jest rzepak, następnie niektóre rośliny motylkowate. Należy unikać siewu zbóż po sobie, szczególnie tego samego gatunku, a w przypadku konieczności powtórzenia grupy roślin na polu – zastosować formy jare. Należy jednak zaznaczyć, iż rola zmianowania jest ograniczona ze względu na zdolność do wytwarzania przez grzyby rodzaju RhizoctoniaFusarium form przetrwalnikowych mogących przetrwać w glebie bez obecności żywiciela. Ponadto grzyby te są polifagami mogącymi atakować większą grupę roślin, w tym niektóre chwasty.

Jeżeli decydujemy się ponownie uprawiać zboże ozime, nie należy uciekać się do uproszczeń w przygotowaniu gleby do siewu. Konieczne w tym wypadku może okazać się wykonanie tradycyjnej uprawy z orką w roli głównej, a minimum stanowi jak najszybsze wykonanie talerzowania po zbiorze przedplonu. Warto również zadbać o przyspieszenie rozkładu resztek pożniwnych, które są źródłem zakażenia. Najczęściej stosowanym dotychczas sposobem na przyspieszenie owego rozkładu było stosowanie azotu na pociętą słomę. Przy obecnych cenach nawozów możliwe, że bardziej ekonomiczne, jak i przyjaźniejsze środowisku stanie się aplikowanie preparatów zawierających kompleksy bakterii z dodatkiem kwasów humusowych i huminowych, coraz szerzej dostępnych na rynku. Wskazane jest także stosowanie nawozów organicznych.

Jeżeli wcześniej w gospodarstwie obserwowano choroby podstawy źdźbła, dobrym wyborem będzie zakup kwalifikowanych odmian cechujących się podwyższoną odpornością na wymienione patogeny. Nie zaleca się przyspieszania siewów, zwłaszcza w przypadku uprawy zbóż po sobie. Siew należy wykonać w dobrze przygotowaną glebę i unikać zbyt głębokiego siewu. Nawożenie mineralne powinno być zbilansowane, a w przypadku silnego przerzedzenia roślin będącego wynikiem porażenia przez patogeny, wskazane jest intensywniejsze nawożenie azotowe wiosną w celu odbudowania aparatu asymilacyjnego. Ważną kwestią, o której warto pamiętać, jest walka z chwastami. Rośliny niepożądane w uprawach nie tylko stanowią konkurencję o światło, wodę czy składniki pokarmowe, lecz także mogą być żywicielami patogenów.

Zwalczanie chorób podstawy źdźbła

Pierwszy wiosenny zabieg fungicydowy, zwany potocznie zabiegiem w terminie T1, głównie ukierunkowany jest na ochronę przed łamliwością źdźbła zbóż i traw, a także przed fuzaryjną zgorzelą podstawy źdźbła. Powinno się go wykonać, gdy rośliny są w fazie 30-32 według skali BBCH.

Po przedplonach zbożowych wykonuje się go niezależnie od nasilenia występujących chorób. Musimy w nim zastosować fungicydy, które w etykiecie mają zaznaczone, iż zwalczają łamliwość źdźbła zbóż i traw oraz fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła. Nasilenie chorób podstawy źdźbła wzrasta po przedplonach zbożowych i po wczesnych siewach. Dlatego w takich warunkach, szczególnie w przypadku odmian mniej odpornych, konieczne jest wykonanie zabiegu wcześnie, już w fazie BBCH 29-30. Natomiast w uprawach po przedplonach niezbożowych, gdy siew wykonaliśmy w późniejszym okresie, zabieg T1 możemy wykonać w późniejszej fazie rozwojowej, nawet w fazie BBCH 32, wybierając fungicyd, który dobrze zabezpieczy łan także przed chorobami liści.

Wykonując zabieg T1, trzeba zwracać uwagę na warunki atmosferyczne, a więc na temperaturę powietrza, prędkość wiatru i zwilżenie roślin. Bardzo ważne jest, by w czasie wykonywanego zabiegu opryskiwania rośliny były suche, a wiatr nie znosił cieczy roboczej. Musimy pamiętać, iż część preparatów przeznaczonych do zabiegu T1 musi być stosowana w temperaturze powyżej 10-12°C, a tylko cześć z nich może być stosowana już przy 5°C. Wśród substancji chroniących przed obiema chorobami najniższe wymagania mają substancje z grupy: pochodnych kwasu difenylowego (np. metrafenon) oraz quinozolin (np. proquinazid), działające już w temperaturach powyżej 5°C. Nieco wyższe wymagania mają anilinopirimidyny (np. cyprodynil) oraz karboksyamidy (np. boskalid), które sięgają ok. 10°C. Najwyższe wymagania mają triazole, dla których temperatury aplikacji rozpoczynają się przy 12°C. Tak więc jeżeli temperatura w trakcie zastosowania fungicydu będzie niższa, wówczas możemy spodziewać wsię dużo wolniejszego działania i niższej skuteczności. Ponadto do zabiegu T1 warto zastosować preparaty w formacjach zapewniających dobrą przyczepność, szybkie wchłanianie substancji aktywnych przez roślinę oraz zapobiegających zmywaniu przez deszcz.

Skuteczność substancji aktywnych chroniących podstawę źdźbła przed łamliwością źdźbła zbóż i traw oraz fuzaryjną zgorzelą podstawy źdźbła przedstawiono w tabeli 1. Jednak należy mieć na uwadze, iż ze względu na fakt, że choroby te mogą być powodowane przez różne gatunki Oculimacula lub Fusarium, ich skuteczność może być różna. Ponadto stosowane produkty mogą zawierać różną ilość substancji czynnych skutecznie chroniących przed tymi chorobami. Z powyższych względów dobór fungicydu i jego dawkę warto dopasować do  zawartości substancji czynnych, aktualnych warunków pogodowych, presji chorób i wrażliwości odmiany. Należy jednak zaznaczyć, iż w przypadku prochlorazu okres dopuszczenia do handlu kończy się z dniem 01.10.2022 r., natomiast na zużycie zapasów jest czas do 01.10.2023 r. Przypomnieć należy również, że w przypadku posiadania w gospodarstwie preparatów zawierających epoksykonazol bądź cyprokonazol termin ich stosowania mija z dniem 01.03.2022 dla pierwszego oraz 31.12.2022 dla drugiego z wymienionych.

W przypadku zgorzeli podstawy źdźbła i ostrej plamistości oczkowej ochrona chemiczna ogranicza się głównie do zaprawiania materiału siewnego preparatami zawierającymi np. siltiofam, sedaksan, tebukonazol, fludioksonil, difenokonazol, tritikonazol, których skuteczność została przedstawiona w tabeli 2. Należy przy tym zauważyć, iż środki zawierające te związki mają formulację FS, tzn. są w formie koncentratu zawiesinowego. W potocznym języku oznacza to konieczność zaprawiania „na mokro”, które to wymaga starannej aplikacji na materiał siewny. Jedną z podstawowych przyczyn nieskuteczności zaprawy jest złe pokrycie ziarna przez substancję aktywną. Dodatkowo często nakłada się na to stosowanie do siewu materiału z własnego namnożenia, o znacznie obniżonym potencjale plonowania i mniejszej odporności na patogeny niż ma materiał kwalifikowany.

Chroniąc podstawę źdźbła, należy pamiętać, aby stosowany fungicyd nalistny skutecznie chronił zarówno przed łamliwością źdźbła zbóż i traw, jak też fuzaryjną zgorzelą podstawy źdźbła. Należy także mieć na uwadze choroby liści, które w terminie T1 mogą się już pojawić.