Zdolności konkurencyjne zbóż względem chwastów są różne. Chwasty stanowią zdecydowanie większe zagrożenie dla młodych plantacji. Rosną bowiem szybciej niż zboża, zacieniając tym samym rośliny uprawne, i pobierają z podłoża cenne składniki pokarmowe. Występujące chwasty w ilościach powyżej progów szkodliwości przyczyniają się do obniżenia plonu i pogarszania jego jakości. W zachwaszczonym łanie rośliny narażone są na silniejszą presję chorób, łatwiej wylegają, a ziarno ma większą skłonność do porastania.

W ochronie upraw przed zachwaszczeniem najczęściej wykorzystywaną metodą jest stosowanie herbicydów. Skuteczność działania herbicydów w walce z chwastami w zbożach jarych, ich oddziaływanie na plon oraz jakość ziarna zależy od warunków siedliskowych, przebiegu pogody w sezonie wegetacyjnym, agrotechniki oraz od składu chemicznego preparatów i ich dawek. Niezależnie od stopnia zachwaszczenia, rozwiązania nie stanowi wprowadzenie większych dawek herbicydów, bowiem aplikowanie dużych ilości chemicznych środków ochrony roślin wywołuje szereg negatywnych skutków, takich jak wzrost ich szkodliwych pozostałości w glebie i ziarnie. Podstawowym elementem zrównoważonego rolnictwa jest technologia integrowanej ochrony roślin, zakładająca między innymi aplikowanie obniżonych dawek herbicydów, ale także w innych gatunkach roślin są metody łączone, mechaniczno-chemiczne z użyciem znacznie obniżonych dawek herbicydów.

MNIEJSZA DAWKA PODDANA OCENIE

Herbicydy z nowymi substancjami czynnymi i w unowocześnionych formulacjach są zazwyczaj rejestrowane w wąskim zakresie zalecanych dawek do skutecznego zwalczania wybranych gatunków chwastów. Brakuje informacji o poziomie wrażliwości poszczególnych gatunków na różne dawki tych środków. Na terenie Polowej Stacji Doświadczalnej Instytutu Ochrony Roślin - Państwowego Instytutu Badawczego w Winnej Górze prof. Roman Kierzek i mgr Krystyna Miklaszewska przeprowadzili badania w uprawie jęczmienia jarego pod kątem oceny wrażliwości chwastów na aminopyralid + florasulam (Dragon 450 WG) oraz tifensulfuron metylowy + tribenuron metylowy (Granstar Ultra SX 50 SG) stosowane w obniżonych dawkach, z dodatkiem adiuwantów. W 2-letnich badaniach wykorzystano dwie odmiany jęczmienia jarego, Rubinek oraz Antek.

Generalnie chwasty wykazują wyższą wrażliwość na niższe dawki herbicydów we wcześniejszych stadiach rozwojowych. Zastosowane w doświadczeniach herbicydy aplikowano więc we wcześniejszych fazach rozwojowych chwastów, jednakże w zalecanych przez etykiety-instrukcje stosowania stadiach rozwojowych jęczmienia jarego (BBCH 21-25) dominuje faza pełni krzewienia. W momencie zabiegu chwasty znajdowały się w fazie od 2 do 6 liści właściwych. Każdy z testowanych środków stosowano w pięciu dawkach: zalecanej oraz w 75, 60, 50 i 25 proc. dawki zalecanej. Dragon 450 WG stosowano łącznie z adiuwantem Olstick 90 EC w dawce 1 l/ha. Trend 90 EC w stężeniu 0,05 proc. stanowił dodatek do herbicydu Granstar Ultra SX 50 SG. Obserwacje zwalczania najliczniej występujących chwastów przeprowadzono 14 i 60 dni po wykonaniu zabiegu.

Jak wiadomo, gatunkiem pospolitym we wszystkich regionach Polski i najczęściej występującym w zbożach jarych jest komosa biała. Także w przeprowadzonych doświadczeniach liczba sztuk komosy białej na 1 m2 była wielokrotnie wyższa od innych gatunków. Już pierwsza ocena zwalczania chwastów przeprowadzona 14 dni po wykonaniu zabiegu wykazała dość wysoką skuteczność obu badanych herbicydów. Zdecydowanie lepiej, odnośnie doszybkości i skuteczności działania, prezentował się Granstar Ultra SX 50 SG, którego dawka obniżona nawet do 60 proc. zalecanej zwalczała w stopniu zadowalającym większość gatunków.

Druga ocena zniszczenia poszczególnych gatunków chwastów przeprowadzona 60 dni po zabiegu pokazała wyraźnie, iż dawki herbicydów obniżone nawet o 50 proc. są bardzo skuteczne. Gatunkami najlepiej zwalczanymi przez Dragon 450 WG zastosowany wraz z adiuwantem Olstick 90 EC były: gwiazdnica pospolita, rdest powojowaty i przetacznik polny. W przypadku Granstar Ultra SX 50 SG + Trend 90 EC były to: gwiazdnica pospolita, przetacznik polny i przytulia czepna. Należy podkreślić, że odsetek zniszczenia chwastów przez oba herbicydy w dawkach obniżonych nawet o 50 proc. mieścił się w granicach od 80 do 100 proc. Tylko rumian polny oraz ostrożeń polny traktowane 50-proc. dawką Granstar Ultra SX 50 SG zwalczone zostały w 75 proc. Oba herbicydy stosowane w dawce obniżonej do 25 proc. dawki zalecanej, zwalczały chwasty w granicach od 50 do 75 proc. Jedynie rdest powojowaty i przytulia czepna zwalczane były w wyższym procencie (odpowiednio: 80 i 85 proc.) przez Granstar Ultra SX 50 SG + Trend 90 EC, aplikowany w 25 proc. dawki zalecanej.

Ograniczenie konkurencyjnego oddziaływania chwastów dwuliściennych poprzez stosowanie różnych dawek herbicydów zapewniło stabilne plonowanie jęczmienia jarego. Średni plon ziarna kształtował się w granicach od 5,5 do niemal 6 t/ha (tabela 1.). Plony uzyskane z obiektów traktowanych różnymi dawkami herbicydów były istotnie wyższe od plonu kontrolnego, natomiast nie różniły się istotnie pomiędzy sobą. W badaniu w poszczególnych kombinacjach nie stwierdzono związku pomiędzy wysokością plonów a poziomem zachwaszczenia. Nie stwierdzono również istotnych różnic w plonie ziarna i w parametrach jakościowych plonu pomiędzy kombinacjami traktowanymi herbicydami w różnych dawkach.

A MOŻE MNIEJSZA DAWKA I WALKA MECHANICZNA?

Może jeszcze lepszą skuteczność uzyska się, wykorzystując metodę łączoną, tzn. mechaniczno-chemiczną? Jej przydatność oceniono w uprawie pszenicy jarej, w której aplikację połowy dawki herbicydu poprzedzono bronowaniem zasiewów. Oprócz stanu zachwaszczenia określono poziom plonowania, zarówno przy stosowaniu dawki zalecanej, jak i obniżonej herbicydu. Takie doświadczenie przeprowadzili dr Jan Buczek oraz dr Wacław Jarecki pod kierownictwem prof. Doroty Bobreckiej-Jamro w Stacji Doświadczalnej Wydziału Biologiczno-Rolniczego Uniwersytetu Rzeszowskiego w Krasnem, na dwóch odmianach pszenicy jarej: Parabola i Monsun.

Sprawdzano następujące kombinacje:

obiekt kontrolny - bez odchwaszczania;

bronowanie 2-krotne;

Mocarz 75 WG (tritosulfuron + dikamba) w dawce 200 g/ha;

bronowanie 2-krotne + Mocarz 75 WG (tritosulfuron + dikamba) w dawce 100 g/ha;

Mocarz 75 WG w dawce 100 g/ha.

Herbicyd aplikowano w fazie krzewienia zboża (BBCH 21-22). Dwukrotne bronowanie zasiewów pszenicy jarej wykonano w fazie szpilkowania (BBCH 10-11) oraz w fazie 3-4 liści (BBCH 13-14). Przedplonem pszenicy w latach badań był groch siewny. Nawożenie mineralne w kg, w przeliczeniu na ha wynosiło: N - 70, P2O5 - 26 i K2O - 75. Azot stosowano w dwóch dawkach dzielonych: 40 kg przedsiewnie i 30 kg w fazie strzelania w źdźbło (BBCH 34-35).

Niezależnie od odmiany, liczba chwastów krótkotrwałych oraz ogółem była istotnie mniejsza na: obiektach z zalecaną dawką herbicydu oraz 2-krotnie bronowanych + herbicyd w 1/2 dawki (tabela 2.). Zastosowanie herbicydu w zalecanej dawce oraz bronowanie z połową dawki herbicydu w porównaniu do pozostałych sposobów regulacji skuteczniej zniszczyło gatunki dominujące, w tym głównie: komosę białą, gwiazdnicę pospolitą i fiołka polnego, eliminując całkowicie przytulię czepną. Ograniczenie zachwaszczenia wahało się od 3-krotnie po zastosowaniu połowy dawki herbicydu Mocarz 75 WG do 9-krotnie po aplikacji w dawce zalecanej. Stopień zniszczenia chwastów ogółem wynosił odpowiednio 67,5 i prawie 90 proc.

Dla obiektu, gdzie zastosowano Mocarz 75 WG w pełnej dawce, uzyskano istotnie wyższy plon ziarna w porównaniu z obiektem kontrolnym, średnio o ponad 36 proc. (tabela 3.). Na obiektach z regulacją mechaniczną uzupełnioną połową dawki herbicydu, zwiększenie plonu ziarna w odniesieniu do kontroli wynosiło od blisko 30 proc. (odm. Parabola) do prawie 40 proc. (odm. Monsun). Różnice w plonie pomiędzy obiektami z zalecaną dawką oraz z dawką obniżoną do 50 proc. po wcześniejszym bronowaniu a obiektami z połową dawki herbicydu były istotne. Zróżnicowane istotnie plony wystąpiły tylko na obiektach z regulacją mechaniczną i mechaniczno-chemiczną, gdzie odmiana Parabola miała o 5 proc. wyższe plony od odmiany Monsun.

UZASADNIENIE OBNIŻONEJ DAWKI HERBICYDU

Czy zastosowanie herbicydu w mniejszej dawce będzie wystarczające, jeśli obserwuje się obniżenie wskaźnika bioróżnorodności chwastów na polu i jednocześnie wzrasta zagrożenie spowodowane kompensacją niektórych gatunków? W swoich badaniach z obniżonymi dawkami herbicydów wielu autorów stwierdza, że należy dążyć do ograniczenia, ale nie całkowitego zniszczenia chwastów. Obniżenie bioróżnorodności i kompensacja gatunków jest wynikiem wysokiego poziomu nawożenia i uproszczenia zmianowania, jednocześnie stanowi niebezpieczeństwo nabywania odporności chwastów. Zatem aplikowanie herbicydów w zbożach w obniżonych dawkach ma uzasadnienie ekonomiczne, agrotechniczne, jak i ekologiczne. Skuteczność chwastobójcza mniejszych dawek herbicydów zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj zawartej w nich substancji czynnej, a także stopień zachwaszczenia pola, faza rozwojowa chwastów czy kondycja rośliny uprawnej.

Na podstawie przedstawionych wyników badań można stwierdzić, że stosowanie obniżonych dawek herbicydów jest uzasadnione. W badanych herbicydach obniżenie nawet do 50 proc. dawki zalecanej na chwasty w młodszych stadiach rozwojowych pozwoliło skutecznie zabezpieczyć uprawę jęczmienia jarego przed zachwaszczeniem. Stosowanie dodatku właściwych adiuwantów, które jednocześnie są ważnym elementem utrzymania lub poprawy efektu chwastobójczego, obniża zużycie herbicydów. Natomiast w pszenicy jarej najlepsze efekty chwastobójcze stwierdzono na obiektach, na których stosowano zalecaną dawkę herbicydu i dwukrotne bronowanie zasiewów uzupełnione połową dawki herbicydu. Jednak zdecydowanie warto podkreślić, że zastosowanie metody mechaniczno-chemicznej pozwoliło na zmniejszenie dawki herbicydu o 50 proc. bez straty skuteczności chwastobójczej, umożliwiając redukcję chwastów i plonowanie odmian pszenicy na poziomie uzyskanym po zastosowaniu pełnej rekomendowanej dawki herbicydu.