Należy pamiętać, że ochrona tych zbóż nie kończy się na zaprawianiu ziarna. Często zdarza się, że pomimo zastosowania odpowiedniej agrotechniki i właściwego doboru odmiany presja chorób w zbożach jarych i tak jest wysoka, dlatego ochrona chemiczna najczęściej wymaga kontynuacji. Jednak zwalczanie chorób w zbożach jarych nie zawsze jest zagadnieniem, do którego przywiązuje się należytą uwagę. Nie wszystkie gatunki tych zbóż wymagają takiej samej ochrony. Określenie zasadności stosowania fungicydów i ewentualnego terminu wykonania zabiegu powinno być oparte na aktualnym stanie plantacji, warunkach pogodowych i nasileniu poszczególnych patogenów.

W praktyce ochrona fungicydowa zbóż jarych często jest lekceważona, jednak niesłusznie, choć ogólnie znaczenie gospodarcze chorób w tych uprawach jest mniejsze niż w przypadku zbóż ozimych. W obu formach zbóż zakres patogenów jest podobny, a lekceważenie ich może doprowadzić do istotnego spadku plonu. Jednak znaczenie poszczególnych chorób jest różne. Okres wegetacji form jarych jest krótszy, a zatem czas, gdy są one narażone na porażenie, również nie jest długi. Nie oznacza to jednak, że choroby grzybowe nie stanowią dla tych roślin zagrożenia. Długość okresu wegetacji ma szczególne znaczenie w przypadku chorób podsuszkowych, zwłaszcza łamliwości źdźbła zbóż i traw i zgorzeli podstawy źdźbła, natomiast mniejsze znaczenie ma w przypadku chorób powodowanych przez patogeny przenoszone wraz z prądami powietrza, a więc w przypadku chorób występujących na liściach i kłosach. Warto dodać, że udział liści górnych, dokłosia oraz kłosa w kształtowaniu plonu ziarna jest znaczący i wynosi aż 90 proc. Straty plonu ziarna zbóż jarych spowodowane przez patogeny mogą sięgać 10-40 proc. Ponadto choroby grzybowe wpływają negatywnie nie tylko na wielkość, lecz także na jakość plonu.

Pszenica jara również wymaga ochrony

W pszenicy jarej choroby grzybowe mogą spowodować znaczące straty w plonie ziarna. Do najgroźniejszych z nich należą: mączniak prawdziwy zbóż i traw, septorioza paskowana liści, rdza brunatna, a w lata o dużej ilości opadów w czerwcu i na początku lipca także fuzarioza kłosów. W zależności od nasilenia chorób i przebiegu pogody w danym rejonie można zastosować dwie strategie zwalczania chorób. Przy stosunkowo małej presji chorób wystarczy wykonać jeden zabieg fungicydowy w fazie liścia flagowego (BBCH 45-49) w celu ochrony górnych liści i kłosa. Przy dobrze rozwiniętym łanie i deszczowej pogodzie w maju warto rozważyć wykonanie dwóch zabiegów fungicydowych. Pierwszy zabieg (T1), połączony ze stosowaniem regulatora wzrostu, przeprowadza się na początku strzelania w źdźbło (BBCH 31-32). Zabieg wykonany w tym terminie ma na celu ochronę podstawy źdźbła i liści. Drugi zabieg (T2), którego głównym celem jest ochrona trzech górnych liści, stosuje się w fazie liścia flagowego (BBCH 45-49). Gdy w tej fazie nie ma potrzeby wykonania zabiegu fungicydowego, ze względu na brak jakichkolwiek objawów chorobowych na górnych liściach, wówczas ochronę liści można połączyć z ochroną kłosa przed fuzariozą, opóźniając termin wykonania zabiegu. Planując strategię ochrony fungicydowej, trzeba uwzględnić fakt, iż rozwój zbóż jarych, w tym rozwój pszenicy jarej, przebiega szybko. Odstępy pomiędzy poszczególnymi fazami rozwojowymi są stosunkowo krótkie, dlatego przy wyborze wariantu jednozabiegowego należy sięgać po fungicydy o długotrwałym działaniu. Ponadto wszędzie tam, gdzie pszenica jara dojrzewa późno, do ostatnich zabiegów nie warto stosować fungicydów z grupy strobiluryn.

W jęczmieniu jarym często wystarcza jeden zabieg

Jęczmień jary jest atakowany przez różne patogeny grzybowe, które obniżają plon ziarna i pogarszają jego jakość. Najgroźniejsze z powodowanych przez nie chorób w jęczmieniu to: mączniak prawdziwy zbóż i traw, rdza jęczmienia, plamistość siatkowa jęczmienia, rynchosporioza, ramularioza czy fuzarioza kłosów, a także fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni oraz łamliwość źdźbła zbóż i traw. Nasilenie chorób i ich szkodliwość zależą od wielu czynników. Obok genetycznej odporności danej odmiany dużą rolę odgrywają ilość opadów i przebieg temperatur. Wczesne objawy niektórych chorób liści można skutecznie ograniczyć poprzez zaprawianie ziarna. Skuteczne zaprawy mogą chronić rośliny przed chorobami do początku strzelania w źdźbło. Dalsza ochrona odbywa się poprzez stosowanie preparatów w formie oprysków. W jęczmieniu jarym najczęściej stosuje się jeden zabieg wykonany w fazie od końca strzelania w źdźbło do początku fazy kłoszenia (BBCH 37-51), w zależności od nasilenia chorób. Jeden zabieg odpowiednio dobranym fungicydem jest w stanie zabezpieczyć łan przed głównymi chorobami pod warunkiem, że pogoda nie będzie sprzyjała rozwojowi chorób, tj. przy suchej pogodzie w kwietniu i na początku maja, jeśli uprawiane są odmiany mniej wrażliwe na porażenie, po dobrych przedplonach. Należy jednak pamiętać, że plamistość siatkowa jęczmienia i mączniak prawdziwy są chorobami, które występują praktycznie przez cały okres wegetacji. W niektóre lata choroby te mogą wystąpić w dużym nasileniu już w fazie krzewienia, dlatego bardzo ważna jest lustracja pól już od wschodów, a w momencie, kiedy zostanie przekroczony próg szkodliwości choroby, należy wykonać zabieg. W takim przypadku może okazać się konieczne wykonanie dwóch zabiegów fungicydowych. W sezonach z mokrą wiosną, gdy presja chorób grzybowych jest duża, pierwszy zabieg (T1) wykonuje się w początkowych stadiach strzelania w źdźbła (BBCH 31-32), a drugi zabieg (T2) przed kłoszeniem lub na jego początku (BBCH 45-55), co najczęściej przypada ok. 3-4 tygodnie po pierwszym zabiegu. Drugi zabieg przede wszystkim jest wskazany przy dużym zagrożeniu ze strony rynchosporiozy i plamistości siatkowej, kiedy to pojawiają się również objawy rdzy jęczmienia.

Fuzariozy kłosów również nie można lekceważyć

W praktyce w uprawie zbóż jarych poprzestaje się na jednym bądź dwóch zabiegach fungicydowych, rezygnując z trzeciego (T3), który przypada na fazę kłoszenia bądź kwitnienia (BBCH 55-69), chroniącego kłos przed fuzariozą kłosów i czernią zbóż. Wprawdzie grzyby z rodzaju Fusarium mogą porażać wszystkie partie roślin przez cały okres wegetacji, jednak szczególne znaczenie ma porażenie kłosów i ziaren. Dlatego gdy w okresie kwitnienia zbóż, zwłaszcza uprawianych po kukurydzy, mają miejsce częste opady deszczu, warto rozważyć wykonanie oprysku przeciwko fuzariozie kłosów. Grzyby powodujące tę chorobę oraz wytwarzane przez nie toksyny fuzaryjne znacząco obniżają jakość słodowniczą ziarna jęczmienia jarego browarnego. Ich obecność w słodzie prowadzi do tzw. wypieniania się piwa, tzn. niekontrolowanego wyciekania piany po otwarciu pojemnika. Ponadto ich obecność powoduje wydłużanie się czasu słodowania, powodując tym samym straty ekonomiczne. Z kolei w pszenicy konsumpcyjnej fuzarioza kłosów dyskwalifikuje ziarno jako pokarm dla ludzi, a także jako paszę dla zwierząt, gdyż porażenie przez Fusarium może skutkować zanieczyszczeniem ziarna mykotoksynami.

Jakie choroby zbóż pojawiają się najczęściej? 

W pszenżycie jarym największe zagrożenie najczęściej stanowi mączniak prawdziwy, inne choroby, w tym rdza brunatna i żółta, rynchosporioza i brunatna plamistość odgrywają nieco mniejszą rolę. Gatunek ten jest bardziej tolerancyjny na uprawę po innych roślinach kłosowych, stąd też choroby podsuszkowe nie mają większego znaczenia. Dlatego ochrona fungicydowa skupia się głównie na zwalczaniu mączniaka prawdziwego i rdzy. Ich zwalczanie prowadzi się od fazy strzelania w źdźbło do fazy kłoszenia (BBCH 31-59), w zależności od nasilenia objawów chorobowych. W latach epidemii termin zabiegu warto jednak przyspieszyć. Septorioza liści występuje rzadko, głównie we wczesnych fazach, a zwalczanie jej rozpoczyna się od pojawienia się pierwszych objawów chorobowych do końca kłoszenia.

Na życie jarym, mało popularnej uprawie, obserwuje się podobne choroby jak na życie ozimym. Najczęściej stwierdza się objawy rynchosporiozy, nieco mniejsze znaczenie mają rdza brunatna, mączniak prawdziwy, a także fuzarioza kłosów oraz sporysz zbóż i traw. Czasami obserwuje się również rdzę źdźbłową i rdzę żółtą. Ochronę fungicydową w życie jarym prowadzi się zapobiegawczo lub natychmiast po zaobserwowaniu pierwszych objawów chorób, co przypada od fazy pierwszego kolanka do końca fazy pełni kłoszenia (BBCH 31-59). Ze względu na małe znaczenie żyta jarego dobór dopuszczonych do stosowania fungicydów jest niewielki.

Nie zawsze stosuje się opryski fungicydami

Na owsie, uchodzącym za roślinę mało wrażliwą na porażenie przez patogeny, również obserwuje się objawy chorobowe na jego liściach oraz wiechach, jednak pojawiają się one zazwyczaj późno. Na liściach występują głównie objawy helmintosporiozy liści, mączniaka prawdziwego i rdzy koronowej owsa, natomiast na wiechach – fuzariozy. Ochrona chemiczna ogranicza się do zaprawiania ziarna. Ze względu na późne pojawianie się objawów chorobowych, stosunkowo małe straty w plonie i brak zarejestrowanych preparatów, w ochronie owsa nie wykonuje się zabiegów opryskiwania fungicydami.

Warto prowadzić lustrację pól

Przy podejmowaniu decyzji o wykonaniu zabiegu fungicydowego należy sugerować się aktualnym stanem fitosanitarnym plantacji i warunkami pogodowymi. Zgodnie z obowiązującymi zasadami integrowanej ochrony roślin zastosowanie fungicydu powinno być poprzedzone monitoringiem. Umożliwia to wyznaczenie progu szkodliwości, a wykonanie zabiegu odbywa się na podstawie stwierdzenia, że porażenie przez co najmniej jeden z grzybów osiągnęło wartość progową. Przy czym nie można lekceważyć nawet najmniejszych zmian chorobowych czy też obecności samego patogenu. Stwierdzenie choćby pojedynczych skupień białej grzybni Blumeria graminis, sprawcy mączniaka prawdziwego, czy rdzawych urediniów rdzy świadczy o pojawieniu się zagrożenia i należy przygotować się do wykonania zabiegu fungicydowego. Stosowanie fungicydu w momencie, gdy całe liście są już opanowane, może okazać się mniej skuteczne niż w przypadku, gdy patogen jest zwalczany na początku swego rozwoju. Ponadto, gdy wykonuje się dwa zabiegi fungicydowe, należy rozważyć zastosowanie różnych substancji aktywnych, najlepiej z różnych grup chemicznych, by zapobiegać uodpornieniu się zwalczanych grzybów. Wybór preparatu powinien być uzależniony od gatunku zboża i tego, jakie patogeny stanowią w łanie największe zagrożenie. Należy wziąć również pod uwagę zakres temperatur powietrza optymalnych do zastosowania substancji aktywnej z danej grupy. Jeżeli prognozy nie przewidują obfitych opadów wiosną, materiał siewny został odpowiednio zaprawiony i nie ma silnej presji chorób, wystarczający może okazać się jeden zabieg fungicydem w fazie od drugiego kolanka do pełni strzelania w źdźbło, ewentualnie w fazie liścia flagowego.

Ważna jest też technika wykonania zabiegów

Przy stosowaniu zabiegów fungicydowych, zwłaszcza preparatami kontaktowymi, bardzo ważne jest dobre pokrycie roślin cieczą użytkową. By były one skuteczne, muszą dokładnie pokryć powierzchnię roślin, aby zapobiec infekcji. Ponadto, aby skutecznie zwalczały patogen już znajdujący się na roślinach, muszą trafić bezpośrednio na niego. Jest to trudne, gdyż często grzyby w pierwszej kolejności opanowują spodnią stronę liści i zasiedlają roślinę od jej dolnych partii. Z tego względu zabiegi fungicydami warto wykonać rozpylaczami drobnokroplistymi dwustrumieniowymi, przy większym ciśnieniu roboczym i mniejszej prędkości jazdy (np. ok. 4-6 km/h). Zastosowanie rozpylaczy dwustrumieniowych zwiększa pokrycie pionowe roślin również w gęstych łanach zbóż dzięki dwóm wachlarzom strumienia cieczy z jednego rozpylacza, ustawianych względem siebie pod kątem 60°, pokrywających równomiernie „przód” i „tył” roślin.

W okresie wykonywania drugiego zabiegu fungicydowego w zbożach jarych, który przypada na okres bezpośrednio przed kłoszeniem, na jego początku lub w okresie kwitnienia temperatura w ciągu dnia często przekracza 20-30°C, a w łanie jest jeszcze o kilka, a nawet kilkanaście stopni wyższa. Z tego względu, by nie pogarszać skuteczności fungicydu, najlepszą porą do wykonania zabiegów fungicydowych jest wieczór, noc lub wczesny ranek. Ze względu na stosunkowo krótki okres od wykonania ostatniego zabiegu do zbioru ziarna zbóż jarych przy wyborze fungicydu do zabiegu warto zwracać uwagę na czas karencji danego preparatu.