Nie można sobie pozwolić na to, aby pomimo zaobserwowania grzybów chorobotwórczych na kłosach zabieg T-3 nie został wykonany. Chorób przez nie wywoływanych jest wiele. Zdecydowaną ich większość można skutecznie zwalczyć przy użyciu fungicydów. Do najważniejszych zaliczyć można: fuzariozę kłosów (Fusarium spp.), rdzę żółtą (Puccinia striiformis), septoriozę plew (Stagonospora nodorum), mączniaka prawdziwego zbóż i traw (Blumeria graminis). Mniejsze znaczenie ma brunatna plamistość liści (Drechslera tritici-repentis) oraz na jęczmieniach plamistość siatkowa jęczmienia (Drechslera teres) i rynchosporioza zbóż (Rhynchosporium secalis).

Wykonując zabieg w terminie T-3 fungicydem zawierającym odpowiednią s.cz. w swym składzie, można też znacznie ograniczyć obecność czerni zbóż (Cladosporium herbarum, Alternaria alternata). Zagadnienie to omówione zostanie w dalszej części artykułu. Chorobą, którą trudno zwalczyć, wykonując jakikolwiek zabieg, jest sporysz zbóż i traw, bowiem nie ma środka do walki ze sprawcą tej choroby (Claviceps purpurea) w czasie wegetacji. Jedynie uprawa odmian odpornych i ograniczanie szkodników przenoszących rosę miodową z zarodnikami grzyba, a także zwiększanie ilości pyłku (żyto, pszenżyto mieszańcowe) zmniejszają obecność sporyszu w zebranym ziarnie. W okresie, gdy zboża są wykłoszone i powstaje w nich ziarno, potrzebują dużo składników pokarmowych. Są one pobierane z roztworem glebowym. Gdy okresowo brakuje wody, rośliny są bardziej podatne na porażenie przez grzyby, ponieważ są osłabione przez stres suszy.

Fuzarioza kłosów

Gdy pojawi się zwiększona wilgotność w ciągu doby, np. o poranku, nawet w niewielkim stopniu (rosa poranna), to wykorzystują ją do rozwoju powszechnie występujące grzyby z rodzaju FusariumMicrodochium nivale. Fuzariozę kłosów może powodować wiele gatunków. Najczęściej są to: Fusarium graminearum, F. culmorum, F. poae. Znajdują się w glebie, gdzie wnoszone są z materiałem siewnym i poprzez podstawę źdźbła (fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni, fuzarioza liści) trafiają na kłos. Podobną drogę przebywa Microdochium nivale (dawniej znany jako Fusarium nivale) powodujący fuzariozę kłosów. Grzyb ten na jęczmieniu powoduje zamieranie tworzących się ziarniaków, co widoczne jest w postaci szczerbowatości kłosa, na kłosach pszenicy powoduje przedwczesne żółknięcie kłosów, ale szczerbowatość nie występuje.

Typowe objawy opanowania pszenicy przez gatunki z rodzaju Fusarium to zamieranie kłosków w kłosach. Jeszcze gdy kłos jest zielony, w różnych jego częściach niektóre kłoski tracą chlorofil, a następnie nabierają barwy słomkowej, beżowej. Te zmiany chorobowe obejmują np. odcinek szczytowy kłosa, ale choroba może być także widoczna w środkowej części kłosa lub u jego podstawy. Na zmienionych chorobowo plewach – najczęściej na ich brzeżnej części – widoczne są łososiowej barwy wałeczki (sporodochia) z setkami tysięcy zarodników konidialnych. Niekiedy przez pewien czas porażone kłosy mają barwę lekko różową wywołaną obecnością grzybni o takiej barwie.

Kłosy żyta porażonego przez grzyby powodujące fuzariozę kłosów w miejscu występowania choroby są charakterystycznie przewężone. Fuzarioza kłosów występuje na wszystkich uprawianych gatunkach zbóż. Brakuje odmian odpornych na porażanie przez grzyby powodujące fuzariozę kłosów. Dzięki staraniom hodowców pojawiają się jednak odmiany o podwyższonej odporności na fuzariozę kłosów.
Choroba powoduje straty w plonie sięgające 15-60 proc. potencjalnego do osiągnięcia plonu. To nie wszystko, bowiem grzyby z rodzaju Fusarium mają też zdolność wytwarzania toksycznych dla ludzi i zwierząt stałocieplnych metabolitów określanych jako mykotoksyny. Tylko kompleksowa (2-3-zabiegowa) ochrona plantacji może ograniczyć występowanie choroby i mykotoksyn. Oprysk w terminie T-3 odgrywa w walce z fuzariozą kłosów decydującą rolę.

Niski stopień porażenia kłosów oznacza redukcję ilości grzybów i mykotoksyn wnoszonych z ziarnem do magazynów. Jest to bardzo istotne, albowiem jeśli warunki przechowywania są niewłaściwe – wilgotno i ciepło, grzyby nie przerywają swojego rozwoju, rozprzestrzeniają się w całej przechowywanej partii, czemu towarzyszy znaczny wzrost zawartości mykotoksyn. Może to prowadzić do stanu, w którym zboże nie będzie nadawać się na mąkę czy paszę, a zatem utraci swoją wartość handlową.

Rdza żółta

To druga ważna choroba kłosów, szczególnie w uprawie pszenicy i pszenżyta. Początkowo rozwija się na liściach, by następnie z górnych liści – podflagowego i flagowego – przenieść się na kłos. Niekiedy zarodniki trafiają na kłosy bezpośrednio z powietrza. Początek choroby widoczny jest w postaci niewielkich placów (1-2 m²) z roślinami o przyhamowanym o 5-10 cm wzroście. Kłoski w kłosach tych roślin są jaśniejsze od kłosków zdrowych. Objawy przypominają początek rozwoju fuzariozy kłosów. Aby mieć pewność, że kłosy porażone są przez grzyb wywołujący rdzę żółtą, należy wyrwać plewę pszenicy lub pszenżyta i ją obejrzeć. Chora plewa ma wewnątrz żółtą masę zarodników konidialnych grzyba P. striiformis. Gdy chociaż jedna plewa monitorowanego kłosa ma taką oznakę obecności grzyba, oznacza to, że rdza żółta masowo obecna jest na całej plantacji. W takiej sytuacji koniecznie trzeba wykonać zabieg chemiczny na kłos. Porażone, a niechronione odmiany wrażliwe wydają plon niższy nawet o 50 proc., czyli zabieg przy potencjale plonowania 80 dt/ha pozwala uratować 40 dt/ha. Oznacza to, że warto wykonać zabieg w terminie T-3, gdy rdza zagraża pszenicy i pszenżytu. Wysoka temperatura nie jest przeszkodą, aby dochodziło do porażenia zbóż przez sprawcę tej choroby. Pojawiły się jego szczepy – Warrior, Kranich, Triticale agressiva, które porażają rośliny nawet w temperaturze 25-28°C i przy znikomej ilości wody w powietrzu.

SEPTORIOZA PLEW

Na pszenicy, rzadziej na pszenżycie i życie, może rozwinąć się septorioza plew. Sprawcą choroby jest Stagonospora nodorum, który początkowo rozwija się na liściach, skąd przenosi się na kłosy i dokonuje zakażenia plew. Na porażenie szczególnie narażone są odmiany o krótkiej słomie. Symptomy choroby łatwo pomylić z objawami septoriozy paskowanej liści pszenicy (plamy są jaśniejsze i prostokątne, piknidia są rozmieszczone regularnie, w rzędach). Gdy 10 proc. powierzchni liścia podflagowego jest porażone, to sygnał do przeprowadzenia zabiegu ukierunkowanego na zwalczanie tej choroby.
Mączniak prawdziwy zbóż i traw

Jest trzecią groźną chorobą kłosów, którą zwalcza się w terminie T-3. Grzybnia Blumeria graminis w sprzyjających warunkach pokrywa plewy i obecna jest na ościach. Powoduje większe straty, gdy wystąpi na początku rozwoju ziarniaków (dojrzałość wodna, mleczna ziarniaków). Do rozwoju potrzebuje wyższej wilgotności względnej powietrza. W ostatnich latach warunki do rozwoju mączniaka prawdziwego zbóż i traw były niekorzystne, ale nikt z nas nie wie, jak będzie w tym sezonie, dlatego przeprowadzając monitoring chorób na kłosach, należy zwracać uwagę również na tę chorobę.

Czym zwalczać?

W tabeli podano wiele fungicydów zawierających liczne s.cz., które z powodzeniem mogą być zastosowane do opryskiwania roślin w terminie T-3. Warto pamiętać, że substancje czynne (s.cz.) z grupy chemicznej triazoli (np. protiokonazol, tebukonazol, metkonazol itd.) skutecznie zwalczają grzyby powodujące fuzariozę kłosów i sprawcę rdzy żółtej. Dobrze będzie, gdy te s.cz. znajdą się w środkach grzybobójczych stosowanych do zabiegu w terminie T-3. Najlepiej, aby w zastosowanym fungicydzie znalazły się też inne z odmiennych grup chemicznych, bo to doskonale poszerza liczbę zwalczanych grzybów, które jednocześnie z głównym sprawcą mogą występować na kłosach. Gdy w fungicydzie używanym w T-3 znajdzie się s.cz. z grupy chemicznej strobiluryn (np. azoksystrobina, piraklostrobina itp.), to może mieć wpływ na zmniejszenie obecności czerni zbóż, pojawiającej się, gdy zboże z powodu niekorzystnych warunków atmosferycznych musi oczekiwać na zbiór.

Przy intensywnej uprawie zbóż warto użyć fungicydów zawierających s.cz. z grupy karboksyamidów (SDHI), bo to grupa wykazująca wysoką skuteczność zwalczania wielu grzybów chorobotwórczych, zwłaszcza gdy w preparacie są s.cz. z innych grup chemicznych (np. triazoli, strobiluryn itp.). Wykonany zabieg w terminie T-3 w początkowej fazie pojawiania się objawów chorobowych skutecznie zwalcza grzyby chorobotwórcze obecne na kłosie. Warto też pamiętać, aby zabiegu w terminie T-3 nie wykonywać zbyt późno, bo trzeba dotrzymać okresu karencji wyznaczonego dla danego fungicydu. ▪