W Polsce pszenica wśród zbóż zajmuje największy udział w strukturze zasiewów. Zmusza to do uprawy tego gatunku po sobie lub innym zbożu, co stwarza duże ryzyko wystąpienia chorób grzybowych. Szacuje się, że straty ziarna powodowane przez choroby sięgają 15-20 proc., a w latach o dużym nasileniu ich występowania mogą dochodzić do 50 proc. Do najpowszechniejszych chorób zalicza się mączniaka prawdziwego zbóż i traw, rdze, plamistość liści oraz choroby podstawy źdźbła.

W ujęciu genetycznym wyróżnia się dwa zasadnicze typy odporności roślin na choroby. Pierwszym typem jest odporność monogeniczna, zwana też rasowo-specyficzną, pełną, jakościową lub pionową. Warunkowana jest przez pojedyncze geny i charakteryzuje się silnym efektem odpornościowym. Niestety, szybko ulega przełamaniu, co wynika z dużych uzdolnień adaptacyjnych sprawców chorób. Drugim typem jest odporność poligeniczna, zwana też rasowo-niespecyficzną, częściową, ilościową lub poziomą. Warunkowana jest wieloma genami o małych efektach jednostkowych. Nie podlega tak szybko przełamaniu.

Odmiany pszenicy ozimej z Krajowego Rejestru

W aktualizowanym przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU) rokrocznie zestawieniu figuruje aktualnie 118 odmian tego gatunku. Różnią się one między sobą szeregiem cech, w tym także odpornością na choroby grzybowe. Posługując się programem ze strony internetowej tego instytutu, stworzyliśmy zestawienia odmian najbardziej i najmniej odpornych w stosunku do kilku najważniejszych chorób.

W ocenie COBORU odmianami o najwyższej (minimum 8 pkt w skali 9-punktowej) odporności na kompleks chorób podstawy źdźbła są: Impresja, Janosch, Titanus, KWS Firebird, SY Dubaj, KWS Donovan, SU Mangold, RGT Kicker, RGT Metronom. Natomiast najbardziej podatnymi odmianami (uzyskały ocenę pomiędzy 6,5 a 7,5 pkt) są: Leandrus, Natula, Fakir, KWS Univesum, Circus, Rotax, Arkadia, MHR Promienna, Godnik. Przekładając ocenę punktową na słowną, należy uznać, że wykazują one średnią do dość dużej odporności i błędem byłaby całkowita rezygnacja z ich uprawy.  

Mączniak prawdziwy zagraża pszenicy ozimej

W odniesieniu do mączniaka prawdziwego najwyższą odporność (min. 8 pkt) stwierdzono u następujących odmian: LG Jutta, Lawina, SU Viedma, KWS Talium, Riposta, Arevus, SY Orofino, RGT Provision, RGT Specjalist. Na przeciwległym biegunie (6,3-7,0 pkt) znalazły się natomiast: Arkadia, Błyskawica, Janosch, Circus, Sikorka, SU Tarocca, Medalistka, RGT Kicker, Natula. W komentarzu należy podkreślić generalnie dobrą odporność odmian w stosunku do sprawcy choroby, niemniej te z drugiej grupy wymagają bardziej pieczołowitej ochrony.

Odmiany pszenicy odporne na rdzę brunatną

Rdza brunatna najmniej zagraża (8 pkt i powyżej) takim odmianom, jak: Opcja, Godnik, Knut, Revolver, Tonnage, Frisky, Platin, Leandrus, SY Yukon. Bacznej uwagi wymagają natomiast (5,7-6,7 pkt): Admont, Opoka, KWS Donovan, Circus, SU Tarocca, Venecja, Bosporus, Titanus, Pokusa.

Problem występowania rdzy żółtej w skali klęskowej mamy okresowo zażegnany za sprawą wpisania do Krajowego Rejestru w 2019 r. kilku odmian o całkowitej (9 pkt) odporności na tę chorobę. W grupie tej znajdują się: Moschus, Lokata, LG Keramik, Godnik, Bataja, Lawina, Bosporus, SU Viedma, SY Dubaj. Nie łudźmy się jednak, kwestią czasu jest przełamanie tej cechy. Aktualna sytuacja wskazuje natomiast, że hodowle dysponują zasobami genetycznymi umożliwiającymi kontynuację hodowli odmian o pełnej odporności na tę chorobę.

Do odmian o dużej (7,9-8,2 pkt) odporności na brunatną plamistość liści (DTR) należą: SY Cellist, SU Banatus, LG Egmont, SY Yukon, Hybery, Circus, Revolver, Knut, Rivero. Średnią (7,2-7,4 pkt.) odporność wykazują natomiast: RGT Specjalist, MHR Promienna, KWS Donovan, Ambicja, SU Tarroca, Błyskawica, RGT Treffer, Patrias, Hondia.

Septorioza liści najmniej zagraża takim odmianom, jak: LG Egmont, SY Cellist, Revolver, Knut, RGT Ritter, Tonnage, SU Viedma, SU Banatus, Arevus, których odporność oceniono na: 7,9-7,3 pkt. Najbardziej zagraża natomiast odmianom: Bataja, Arkadia, RGT Treffer, Formacja, Venecja, Medalistka, Apostel, Bonanza, Linus (6,2-6,6 pkt).

Jaka jest odporność odmian pszenicy ozimej?

Odporność odmian pszenicy ozimej na septoriozę plew jest nieco wyższa. Do grupy najmniej narażonych (8,2-8,4 pkt) na jej wystąpienie należą: LG Egmont, SU Mangold, SU Viedma, RGT Provision, RGT Specjalist, Ambicja, Jannis, SY Cellist, Bosporus. Najbardziej podatne na tę chorobę odmiany nie są całkiem bezradne. Ich odporność oceniana jest bowiem w przedziale 7-7,2 pkt, czyli na średnim poziomie i są to: Patras, Błyskawica, Admont, Bataja, Reduta, Natula, Arkadia, Linus, KWS Firebird.

Odporność pszenicy a fuzarioza kłosów

Ostatnią z chorób grzybowych, w stosunku do której oceniana jest odporność odmian pszenicy ozimej, jest fuzarioza kłosów. W niektóre lata stanowi ona poważny problem z uwagi na zanieczyszczenie ziarna mykotoksynami – wtórnymi produktami przemiany materii grzybów wywołujących tę chorobę określanych zbiorczo mianem fuzarioz. Genetyczną dużą (8,1-8,3 pkt) odpornością odznaczają się odmiany: Reduta, Attribut, Revolver, Jannis, KWS Universum, Plejada, SY Yukon, Argument, RGT Specjalist. Przeciętną odpornością, ale najniższą (6,4-7,2 pkt) wśród wszystkich odmian, cechują się natomiast: Tonnage, Circus, Leandrus, Apostel, Sikorka, Opcja, LG Keramik, Lawina i Błyskawica.

Reasumując, nie ma odmian, które łączyłyby w sobie bardzo dużą odporność na wszystkie choroby grzybowe. Zwykle dotyczy to jednej, przy średnim poziomie w stosunku do pozostałych. Przykładem są odmiany Janosch, Godnik. Są jednak wyjątki, jak SY Dubaj o dużej odporności na 2 choroby czy Revolver – aż na 3. Wniosek praktyczny, jaki z tego wynika, jest taki, że należy wybierać do uprawy te odmiany, które najlepiej potrafią się bronić przed tymi chorobami, które w danym rejonie stanowią największe zagrożenie.

Czy możliwa jest uprawa odmian bardzo plennych i jednocześnie niewymagających szczególnie terminowej i wielostronnej ochrony chemicznej? W 2001 r. najwyżej plonującymi odmianami zarówno na poziomie a1, jak i a2 były w kolejności: SU Tarroca, SY Cellist i LG Keramik.

SU Tarroca wydała najwyższy plon, mimo że w stosunku do trzech chorób (mączniak prawdziwy, rdza brunatna, brunatna plamistość liści) odznacza się relatywnie małą odpornością. SY Cellist zajęła 2. miejsce, wyróżniając się przy tym dużą odpornością także na trzy choroby: brunatną plamistość liści, septoriozę liści i septoriozę plew. Trzecia w tym zestawieniu LG Keramik charakteryzuje się z kolei pełną odpornością na rdzę żółtą i niestety jednocześnie zaledwie średnią na fuzariozę kłosów. Jak widać, wyniki są rozbieżne. Tylko jedna z nich – SY Cellist – łączy w sobie plenność z jednoczesną małą podatnością na kilka chorób.

Nowy kierunek hodowli odpornościowej

Współczesne programy hodowlane są przede wszystkim ukierunkowane na tworzenie odmian przydatnych do intensywnego rolnictwa konwencjonalnego. Ceną jest drastyczne zmniejszenie zmienności genetycznej współczesnych odmian w obrębie poszczególnych gatunków. Doprowadziło to do znacznego ograniczenia funkcjonowania naturalnych mechanizmów samoobronnych w odpowiedzi na działanie środowiskowych czynników stresowych zarówno abiotycznych, jak i biotycznych. Dzieje się tak w sytuacji znacznej, potwierdzonej wynikami doświadczeń poprawy zarówno plenności, jak i odporności.

W ramach prac hodowlanych, poza ustawicznym stosowaniem zróżnicowanych genetycznie materiałów wyjściowych, niedrogim i łatwym sposobem zwiększania bioróżnorodności jest tworzenie heterogenicznych materiałów hodowlanych. Do najważniejszych z nich możemy zaliczyć złożone populacje krzyżówkowe, wytwarzane zgodnie z zasadami ewolucyjnej hodowli, która zakłada wykorzystanie zjawiska selekcji naturalnej roślin.

Złożone populacje krzyżówkowe tworzy się poprzez krzyżowanie 8-10 najwartościowszych odmian komercyjnych danego gatunku zbóż, a następnie rozmnażanie uzyskanych populacji mieszańcowych w docelowych stresowych środowiskach uprawy. Postępowanie takie pozwala na oddziaływanie naturalnej selekcji na rozmnażane, rozszczepiające się złożone populacje krzyżówkowe przez kilka kolejnych lat.

Złożone populacje krzyżówkowe odznaczają się znacznie większym zróżnicowaniem genetycznym w porównaniu do innych znanych heterogenicznych materiałów roślinnych stosowanych w uprawie roślin (np. zasiewy mieszane). Uprawa ZPK może być skutecznym sposobem poprawy wielkości i stabilności plonowania zbóż, przy jednoczesnym zwiększeniu ich odporności na różne stresy biotyczne i abiotyczne oraz niekorzystne oddziaływanie czynników pogodowych związanych ze zmianą klimatu.