Łamliwość źdźbła jest jedną z kilku chorób podsuszkowych, które można spotkać w pszenicy, pszenżycie, życie i jęczmieniu. Porażeniu nią ulega też wiele traw z rodziny wiechlinowatych, np. wiechlina roczna, stokłosa czerwona, ale również perz właściwy. W lata z przekropnymi i ciepłymi (6-10oC) jesieniami, potrafi opanować wiele roślin na plantacji. Początkowe objawy to niewielkie podłużne plamy na pochwach liściowych. Choroba ta nie występuje na korzeniach ani blaszkach liściowych. Wspominam o tym, ponieważ na pochwie liściowej, liściach i korzeniach mogą występować sprawcy innej choroby podsuszkowej, czyli fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i korzeni, czy ostrej oczkowej plamistości źdźbła.

Podłużne plamy wskazujące na sprawców łamliwości są otoczone bursztynowej barwy obwódką, środek plamy jest jaśniejszy, słomkowo-żółty. Pod powierzchnią plamy można zauważyć czarne przyprószenie, jest to grzybnia składająca się ze zbitych grubościennych komórek, które umożliwiają przetrwanie grzybów sprawców choroby przez kilka lat w glebie.

Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni objawia się w postaci brunatnych lub brązowych plam. Są one owalne, podłużne lub kreskowate. Porażone korzenie są brunatne lub kasztanowe. Jest to związane z gatunkiem grzyba, który poraża roślinę. Ostrą oczkową plamistość można rozpoznać po plamach oczkowych, podłużnych z wyraźną brązowo-brunatną obwódką i jasnym, prawie białym wnętrzu. Często plamy mają ostre zakończenie, co jest bardzo widoczne, gdy łączy się kilka plam ze sobą.

Łamliwość źdźbła zbóż powodowana jest przez dwa gatunki grzybów: Oculimacula acuformis i O. yallundae - brak nazw polskich. Są one blisko spokrewnione, ale różnią się np. szybkością wzrostu, wielkością zarodników i innymi cechami. Źródłem infekcji (porażenia roślin) są wydawane przez nie zarodniki konidialne i workowe. Te ostatnie stanowią ważne źródło zmienności wewnątrzgatunkowej, ponieważ powstają w wyniku rozmnażania generatywnego. Występowanie zmienności sprawia, że w ich populacjach pojawiają się formy odporne na substancje czynne (s.cz.) fungicydów wykorzystywanych do walki z tymi grzybami.

Zjawisku temu bardzo sprzyja wielokrotne stosowanie tych samych s.cz. przez szereg lat, wysoki udział zbóż w płodozmianie i pozostająca po nich duża ilość resztek roślinnych. Słoma zasiedlana przez grzyby chorobotwórcze stanowi potężne źródło późniejszych porażeń ozimin. Na chorobę tę są szczególnie narażone pszenica, żyto, pszenżyto.

Już kilkanaście lat temu rolnicy (zwłaszcza producenci pszenicy) zauważyli, że stosowane fungicydy wykazują niekiedy niską skuteczność. Nie była jeszcze wtedy znana przyczyna tego zjawiska. Dopiero późniejsze badania dowiodły, że przyczyną było wytworzenie przez grzyby odporności na stosowane s.cz. Powstaniu form odpornych towarzyszyły zmiany ilościowe populacji występujących grzybów. W naszym kraju dominował gatunek O. yallundae, który był wrażliwy na fungicydy zawierające karbendazym lub tiofanat metylowy, należące do grupy chemicznej benzimidazoli. W ostatnich latach jego liczebność zmalała na rzecz O. acuformis (zarówno w Europie, jak też w Polsce), w którego populacji stwierdzono również formy odporne na benzimidazole.

W Instytucie Ochrony Roślin PIB w Zakładzie Mikologii w Poznaniu i Oddziale IOR PIB w Sośnicowicach oceniano odporność zebranych izolatów Oculimacula yallandae i O. acuformis na benzimidazole (karbendazym, tiofanat metylu) i inne s.cz. stosowane do zwalczania tej choroby. Oceny odporności dokonano na izolatach zebranych z terenu Wielkopolski i Śląska. W testach wykorzystano różne stężenia fungicydów, które zawierały s.cz. z kilku grup chemicznych: benzimidazole, triazole, strobiluryny, morfoliny.

Badanie miało charakter laboratoryjny. Jałowe naczynia szklane wypełnione pożywką z dodatkiem fungicydu, infekowano obydwoma gatunkami grzybów. Substancje czynne w pożywkach miały różne stężenia, od niewielkiej po wysoką. Na podstawie tempa wzrostu określano, czy dany izolat badanego gatunku jest odporny, czy też wrażliwy na zawartą w pożywce s.cz.

Izolat odporny wykazywał wzrost grzybni przy wszystkich stężeniach s.cz. w pożywce. W przypadku wrażliwości, grzybnia nie wykazywała wzrostu. W kombinacji kontrolnej grzyby wyłożono na pożywkę bez dodatku s.cz. Testowano między innymi s.cz. z wymienionych wcześniej grup chemicznych: karbendazym, tiofanat metylu, piraklostrobinę i boskalid.

W efekcie badań stwierdzono, że oba gatunki grzybów są wysoce odporne na fungicydy z grupy benzimidazoli. Nawet wysokie stężenie karbendazymu lub tiofanatu metylu nie hamuje wzrostu ich grzybni.

Zdecydowanie lepiej sytuacja przedstawia się w odniesieniu do badanych s.cz. z grupy chemicznej triazole. Były to: epoksykonazol, tebukonazol, flusilazol. Już niższe ich stężenie powoduje zahamowanie wzrostu grzybni.

Równie skuteczne są strobiluryny. Jednak u obu gatunków, niewielka część izolatów wykazuje podwyższoną odporność na: piraklostrobinę i krezosksym metylu. Są to pierwsze oznaki powstawania odporności na te związki chemiczne.

Boskalid, z grupy chemicznej anilidów, okazał się s.cz., na którą oceniane grzyby były wysoce wrażliwe. Jedynie pojedyncze izolaty O. yallandae wykazywały podwyższoną odporność na tę s.cz. przy niskim jej stężeniu w pożywce.

Przy ocenie wrażliwości na fepropimorf (morfoliny) i cyprodinil (anilinopirimidyny) stwierdzono, że grzyby te wykazywały podwyższoną odporność, gdy substancje te były dodane do pożywki w niskim stężeniu.

Odporność badanych szczepów grzybów na benzimidazole spowodowana jest mutacją w genie β-tubuliny. Badania izolatów O. yallandae wykazały obecność pojedynczych mutacji odpowiadających za odporność na benzimidazole, u części badanych izolatów.

Przystępując do zwalczania łamliwości, warto sprawdzić przed wytypowaniem fungicydu, jakie s.cz. i z jakich grup chemicznych budują ten środek. Przy zwalczaniu łamliwości unikać należy s.cz. z grupy chemicznej benzimidazole. Skuteczne działanie wykazują środki zawierające triazole (np. tebukonazol, epoksykonazol), boskalid oraz cyprodinil. Mogą one oczywiście występować z innymi s.cz. z różnych grup chemicznych.

Do bardzo skutecznych substancji czynnych zapobiegających obecności łamliwości należą: cyprodinil, protiokonazol, epoksykonazol + boskalid, protiokonazol + biksafen, fluoksastrobina + protiokonazol.

Zwalczanie łamliwości jest szczególnie potrzebne w pszenicy, ale warto też je przeprowadzać w pozostałych gatunkach zbóż ozimych. Jednocześnie należy przestrzegać zasady przemienności stosowania substancji czynnych. Zabieg zwalczania powinien zostać wykonany w fazie pierwszego kolanka. Niemniej, w zależności od sytuacji na polu czy przebiegu warunków pogodowych, może być przyspieszony lub opóźniony do fazy drugiego kolanka.