Faktem jest, że owies dobrze znosi niski odczyn gleby, niekorzystne warunki termiczne i uprawę na glebach gorszych klas bonitacyjnych. W poprawnym płodozmianie nawet chwasty zwykle nie wytrzymują konkurencji z owsem. Wszystkie te czynniki sprawiają, że owies zazwyczaj sieje się na "najgorszych" polach, natomiast lepsze stanowiska zajmowane są przez bardziej wartościowe i wymagające gatunki. Owies, mimo swojej odporności, tak jak inne zboża może być porażany przez patogeny, jednak na wielu polach traktowany jest "po macoszemu", efektem czego są niskie plony rzędu 3,5-4 t/ha. W ochronie tego zboża przed chorobami najważniejsza jest profilaktyka - kwalifikowany, zaprawiony materiał siewny, dobór odpowiedniej odmiany i stworzenie jak najlepszych warunków do rozwoju roślin. Nawet podstawowe zabiegi pielęgnacyjne mogą sprawić, że owies odwdzięczy się zwyżką plonu, gdyż jego potencjał plonotwórczy sięga 5,5-6 t/ha.

CHOROBY GRZYBOWE... I NIE TYLKO

Choroby grzybowe mogą spowodować straty 15-60 proc. plonu, pogarszając też jakość ziarna i narażając na jego skażenie mikotoksynami. Do głównych chorób grzybowych w uprawie owsa należą: zgorzel siewek, głownia pyląca i głownia zwarta owsa, rdza źdźbłowa zbóż i traw, rdza owsa (koronowa i wieńcowa), mączniak prawdziwy zbóż i traw, helmintosporioza liści, a także fuzarioza wiech.

Zgorzel siewek wywoływana jest przez różne gatunki grzybów. Wyróżniamy dwie postacie choroby. Zgorzel przedwschodowa przyczynia się do zamierania roślin, zanim zdążą one wykiełkować - wówczas na polu widoczne są puste place. Zbożu zaatakowanemu przez zgorzel powschodową udaje się wykiełkować, ale rośliny takie są silnie osłabione. Na podstawach pędów widoczne są ciemnobrązowe plamy rozprzestrzeniające się także na korzenie.

Głownie doprowadzają do przekształcania kłosków w skupiska czarnych lub ciemnobrunatnych zarodników grzyba, pokrytych osłonką. Nadaje to porażonym tkankom charakterystyczny "zwęglony" wygląd, rośliny zaatakowane przez patogen są często niższe od pozostałych. W przypadku głowni pylącej osłonka jest szybko niszczona, a zarodniki rozpyla wiatr; natomiast zarodniki głowni zwartej uwalniane są dopiero podczas omłotu.

Szczególnie groźna dla jakości ziarna jest fuzarioza wiech wywoływana przez grzyby z rodzaju Fusarium (głównie: F. poae, F. avenaceum i F. graminearum). Objawem fuzariozy wiech jest przebarwienie części lub całej wiechy na biało. Na ziarniakach zauważyć można małe, pomarańczowe plamki - są to skupiska zarodników grzybów. Objawy fuzariozy wiech i głowni pylącej oraz głowni zwartej widoczne są na roślinach od fazy kłoszenia do momentu zbioru.

Rdze, jak sama nazwa wskazuje, objawiają się występowaniem na roślinie skupisk zarodników w rdzawym, pomarańczowobrunatnym kolorze. Z czasem plamy przybierają czarne zabarwienie. W przypadku rdzy źdźbłowej objawy widoczne są na pochwach liściowych i źdźbłach owsa; rdza koronowa atakuje także wiechy (tworząc plamy o kształcie właśnie korony).

Pierwszym objawem występowania mączniaka prawdziwego zbóż i traw są żółtawe, chlorotyczne plamy na liściach i pochwach liściowych. Po kilku dniach w tych miejscach widoczny jest bardzo charakterystyczny, biały nalot. Z czasem objawy mączniaka mogą rozprzestrzeniać się także na źdźbła i wiechy. Pod koniec okresu wegetacji mączysty nalot ciemnieje i pojawiają się na nim ciemne "kropki" - owocniki grzyba.

Helmintosporioza liści powoduje zniekształcanie siewek oraz powstawanie na liściach brązowo-czerwonych plam lub jasnych cętek z brunatną lub czerwoną obwódką. Choroba może doprowadzić do rozległej nekrozy liści. Objawy helmintosporiozy, mączniaka prawdziwego oraz rdzy można obserwować na roślinach owsa już od momentu krzewienia do samego zbioru.

Na owsie można także niekiedy zaobserwować objawy żółtej karłowatości jęczmienia, która jest chorobą wirusową. Na początku końcówki liści przebarwiają się na kolor fioletowo-czerwony; potem choroba rozprzestrzenia się na cały liść, który może zwijać się lub sztywnieć. Porażone rośliny są wyraźnie zahamowane w rozwoju.

ZAPOBIEGAĆ, A NIE LECZYĆ

W przypadku większości chorób owsa źródło infekcji stanowi materiał siewny, rzadziej resztki pożniwne i samosiewy, dlatego bardzo ważne są działania, jakie podejmujemy przed siewem. Głównym (a właściwie jedynym, bo obecnie brak jest zarejestrowanych fungicydów do użycia w trakcie wegetacji owsa) sposobem na ochronę fungicydową owsa jest stosowanie zaprawionego materiału siewnego. Jest to szczególnie ważne w przypadku uprawy odmian nagich owsa - nieosłonięte łuską ziarno jest bardziej narażone na atak ze strony patogenów. W przypadku zagrożenia żółtą karłowatością jęczmienia zaleca się prewencyjne stosowanie insektycydów przeciwko mszycom, gdyż to właśnie te owady przenoszą wirus.

W przypadku owsa duże znaczenie w ochronie przed chorobami ma wybór odpowiedniej odmiany. W doświadczeniach Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych (COBORU) odmiany są oceniane m.in. pod kątem podatności na choroby. Według ostatnich doświadczeń odmianami o wysokiej odporności na mączniaka prawdziwego są m.in. Nawigator, Paskal i Armani. Na rdzę owsa odporny jest zwłaszcza owies Nawigator oraz bezłuskowy Amant. Do odmian najodporniejszych na helmintosporiozę zalicza się Breton, Harnaś, a z owsów nagich - Siwek.

Kluczowa w zapobieganiu chorobom jest agrotechnika - właściwe zmianowanie i nawożenie, optymalny termin siewu i zbioru itp. Wszystkie te czynniki sprzyjają odpowiedniemu wzrostowi i rozwojowi owsa, dzięki czemu rośliny są mniej narażone na porażenie przez patogeny. Stosowanie nawozów naturalnych, siew poplonów bądź pozostawianie mulczu na powierzchni pola pobudzają rozwój pożytecznych bakterii i grzybów w glebie, które mogą stać się sprzymierzeńcami rolnika w walce z patogenicznymi grzybami.