Od połowy lat czterdziestych XIX w., kiedy po raz pierwszy zaraza ziemniaka pojawiła się w Europie, choroba zyskała status najgroźniejszej i pomimo rozwoju nauki oraz techniki ochrony ciągle stanowi duży problem dla producentów.

Znaczenie choroby wynika z jej możliwości destrukcyjnych (dziennie może zostać zniszczone 10 proc. powierzchni asymilacyjnej rośliny, a wystarczy jedno źródło choroby, aby w krótkim czasie przy braku ochrony została zniszczona plantacja o powierzchni 100 ha), szybkości przenoszenia (do 80 km od miejsca infekcji) oraz wielkości strat (w Polsce średnio do 50 proc., a na plantacjach niechronionych 70-100 proc.). Opisy choroby, które powstały w pierwszej połowie XX w., np. stwierdzające, że choroba powala rośliny jak szron w lecie i rozprzestrzenia się szybciej niż cholera wśród ludzi, potwierdzają jej możliwości.

Zwalczanie choroby o takich możliwościach destrukcyjnych jest trudne. Wymaga wykorzystania i współdziałania wszystkich dostępnych metod: hodowlanych - odporność odmian (tab. 1), agrotechnicznych oraz ochrony chemicznej.

Tab 3.jpg
Tab 3.jpg

 

METODY AGROTECHNICZNE

Spośród metod agrotechnicznych dużego znaczenia oprócz zmianowania, nawożenia oraz uprawy nabiera niszczenie źródeł materiału infekcyjnego, który stanowi podstawę do rozwoju choroby w sezonie wegetacyjnym. Materiał ten może pochodzić ze stert odpadowych powstających wiosną podczas szykowania ziemniaków do sadzenia oraz porażonych bulw sadzeniaka. W okresie wegetacji jego źródłem mogą być rośliny ziemniaka wyrastające z bulw, które przezimowały w polu, sąsiednie, źle chronione albo niechronione wcale plantacje oraz oospory (forma przetrwalnikowa sprawcy). Eliminacja źródeł infekcji jest bardzo ważnym elementem profilaktycznego wspomagania zastosowania ochrony chemicznej. Dużą wagę przykłada się do eliminacji źródeł materiału infekcyjnego wśród producentów ziemniaka na zachodzie Europy, a szczególnie w Holandii, gdzie wymagane jest zabezpieczenie stert odpadowych do 15 kwietnia. Niezastosowanie się jest karane finansowo.

STOSOWANIE FUNGICYDÓW

Profilaktyka wynikająca z wykorzystania metod hodowlanych i agrotechnicznych jest jednak niewystarczająca do zabezpieczenia plantacji przed wystąpieniem i rozwojem choroby. Najważniejszym elementem w programie ochrony przed zarazą ziemniaka jest stosowanie nalistnych zabiegów ochronnych przy użyciu fungicydów. Obecnie (stan na 1 marca) do zwalczania zarazy ziemniaka zarejestrowane są 104 fungicydy. Środki te różnią się między sobą nie tylko sposobem działania na sprawcę choroby (profilaktyczne, lecznicze, wyniszczające), lecz także mobilnością, czyli zakresem przemieszczania się na i w roślinie (42 o działaniu powierzchniowym, 43 - wgłębne i wgłębno-powierzchniowe, 19 - układowe, układowo-wgłębne i układowo powierzchniowe) - tabele 2, 3, 4.

W zależności od wczesności uprawianej odmiany, kierunku i przeznaczenia ochrona chemiczna może trwać od 2 do 3 miesięcy. Tak długi okres jej trwania wymaga od producentów odpowiedniego doboru środków uwzględniającego ich właściwości w zakresie przemieszczania w roślinie i działania na sprawcę oraz uwzględnienia warunków pogodowych i faz rozwoju roślin ziemniaka.

ZASADY ZWALCZANIA CHEMICZNEGO

Profesjonalną ochronę plantacji (niezależnie od jej przeznaczenia) wskazane jest rozpocząć od zabiegów profilaktycznych, których zadaniem jest niedopuszczenie do zaistnienia infekcji i rozwoju choroby. Najczęściej pierwsze zabiegi ochronne rozpoczynamy, kiedy rośliny mają 15-20 cm (fazy BBCH 21-25). Możemy wtedy, uwzględniając warunki pogodowe, stosować środki o działaniu powierzchniowym, a kiedy wzrośnie ryzyko wystąpienia choroby, należy sięgnąć po środki o szerszym zakresie działania, np. wgłębne.

Gdy rośliny ziemniaka wejdą w fazę intensywnego rozwoju części nadziemnej (BBCH 31-49), wskazane jest stosowanie fungicydów z grupy układowych, które będą w stanie zabezpieczyć nowe przyrastające części roślin. W okresie zawiązywania pąków kwiatowych, kwitnienia i tworzenia jagód (BBCH 51-79), kiedy następuje zawiązywanie i rozwój bulw, zadaniem ochrony będzie zabezpieczenie powierzchni asymilacyjnej roślin w celu gromadzenia plonu. Efekt ten można uzyskać, stosując fungicydy o działaniu wgłębnym lub powierzchniowym. W przypadku, kiedy wystąpią objawy formy łodygowej choroby (fot. 2), wskazane jest zastosowanie środków o działaniu układowym zawierających np. chlorowodorek propamokarbu.

Kolejnym etapem w programie ochrony jest zabezpieczenie rozwijających się bulw (BBCH > 80). Do tego celu wskazane jest stosowanie środków mających właściwości wyniszczające, zawierających w składzie np. cyjazofamid lub fluopikolid.

Producent, układając programy ochrony, powinien nie tylko korzystać ze swoich doświadczeń, lecz także warto uwzględnić informacje zawarte w tabelach skuteczności zarejestrowanych substancji aktywnych, które publikowane są corocznie na stronie Euroblight (euroblight.net/control-strategies/late-blight-fungicide-table). Informacje tam zawarte pozwolą na pełne wykorzystanie możliwości stosowanych środków ochrony.

Sprawca zarazy - organizm grzybopodobny Phytophthora infestans, który od końca lat 70. XX w. na skutek zawleczenia do Europy typu kojarzeniowego A2 zyskał możliwość płciowego rozmnażania się i spowodował tym samym powstawanie nowych ras i genotypów mogących przełamywać odporność nie tylko uprawianych odmian, lecz także spadek skuteczności substancji aktywnych stosowanych do jej zwalczania. Aby zapobiegać takiej możliwości, wskazane jest także korzystanie z doniesień publikowanych każdego roku przez FRAC (Fungicide Resistance Action Comitte) o ryzyku wystąpienia odporności na stosowanie środków ochrony roślin, zwłaszcza tych z grup podwyższonego i wysokiego ryzyka. Stąd aby nie dopuścić do spadku ich skuteczności, wskazane jest przemienne stosowanie różnych substancji aktywnych w programach ochrony układanych do zwalczania zarazy ziemniaka.