Szczególnie groźne w skutkach jest porażenie kłosów prowadzące do występowania objawów fuzariozy kłosów powodowanej głównie przez Fusarium graminearumF. culmorum. Duże znaczenie mają też: F. avenaceum, F. sporotrichioides oraz F. poae, jednak rola tego ostatniego zazwyczaj jest niedoceniana, gdyż ze względu na stosunkowo późne porażenie przeważnie nie daje typowych objawów chorobowych, a mimo to może być bardzo groźny. Objawy fuzariozy kłosów możemy zaobserwować na wszystkich gatunkach zbóż oraz różnych gatunkach traw. Najbardziej na infekcje narażone są pszenica i pszenżyto, a następnie owies, żyto i jęczmień. 

Mykotoksyny

Porażenie kłosów przez Fusarium skutkuje spadkiem plonu ziarna, choć nie zawsze istotnym. Znacznie groźniejsze jest pogorszenie jakości zebranego ziarna, w tym parametrów technologicznych (białko, gluten). Efektem występowania fuzariozy kłosów może być uszkodzenie zarodka, osłabienie zdolności kiełkowania, obniżenie masy ziarniaków, ich pomarszczenie, a niejednokrotnie porażone kłoski nie wytwarzają ziarniaków. Najistotniejszy jest jednak fakt wytwarzania przez Fusarium mykotoksyn szkodliwych dla ludzi i zwierząt. Najczęściej mówi się o szkodliwości wynikającej ze skażenia ziarna deoksyniwalenolem (DON). Należy jednak zaznaczyć, iż fuzariotoksyny to ogromne zagrożenie, gdyż jest to bardzo liczna grupa toksyn, z której ponad 170 związków ma istotne znaczenie. Najważniejszą podgrupą są trichoteceny, do których należą m.in.: DON i jego pochodne (3AcDON, 15AcDON), diacetoksysciprenol (DAS), monoacetoksyscirpenol (MAS), neosolaniol (NEO), niwalenol (NIV), toksyna T-2 i toksyna HT-2. Duże znaczenie mają również zearalenon (ZEA) z pochodnymi, fumonizyny B1 i B2 i moniliformina. Poziom skażenia mykotoksynami zależy jednak od gatunku Fusarium wywołującego chorobę. 

Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła

Niewątpliwie na nasilenie fuzariozy kłosów wpływać może występowanie wcześniejszych form fuzarioz, w tym fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła, choć nie jest to konieczne. Ta forma fuzariozy najczęściej powodowana jest przez Fusarium culmorum, F. avenaceum, F. graminearum i inne, a więc patogeny podobne jak w przypadku fuzariozy kłosów. Objawy fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła można zaobserwować na pochwach liściowych i źdźbłach wszystkich gatunków zbóż już od wczesnych faz rozwojowych, jednak wyraźniejsze są one w późniejszym okresie. Grzybnia stopniowo przerasta do źdźbła, powodując nieregularne nekrozy w postaci brunatnych zgłębionych smug ułożonych obok siebie, przebiegających wzdłuż dolnych międzywęźli. Chore rośliny tracą wigor, są znacznie osłabione, co dodatkowo sprzyja porażeniu tych roślin w późniejszym okresie przez Fusarium nazywane patogenami roślin osłabionych. Na obumierających dolnych pochwach liściowych oraz na źdźbłach można zaobserwować białoróżową grzybnię, a czasami skupienia tworzących się zarodników konidialnych – sporodochia. Jednak nasilenie fuzariozy kłosów nie zawsze ściśle zależy od porażenia podstawy źdźbła, na co mogą wskazywać wyniki badań przedstawionych na wykresie. Skład zbiorowisk grzybów Fusarium zasiedlających ziarniaki zebrane z roślin zdrowych nie różnił się znacząco od tych pochodzących z roślin z objawami fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła. Jednak na ziarniakach zebranych z roślin porażonych znacznie więcej było grzybów saprotroficznych, w tym głównie Alternaria alternataEpicoccum nigrum mogących utrudniać izolację grzybów. 

Należy zaznaczyć, iż źródłem infekcji fuzariozy kłosów mogą być także resztki pożniwne, na których tworzą się zarodniki workowe i konidialne, rozprzestrzeniane m.in. przez ich rozchlapywanie i dlatego grzyb infekuje coraz to wyżej położone organy roślinne. Stąd też można spotkać się z określeniem „fuzariozy skaczącej” opanowującej kolejne organy roślin i powodujące różne formy fuzarioz. Zarodniki Fusarium tworzące się w sporodochiach na podstawie źdźbła, a czasami również na liściach, rozprzestrzeniane są w łanie z kroplami deszczu, wraz z wiatrem, a nawet przez owady. 

Fuzarioza kłosów

Do porażenia kłosów dochodzi od początku kwitnienia do fazy pełnego wypełniania ziarna, jednak najczęściej następuje w okresie pełni kwitnienia. Infekcja zachodzi przez pylniki, często wystające na zewnątrz plew, jednakże jest to uzależnione od biologii poszczególnych zbóż. Procesowi temu sprzyjają związki zawarte w pylnikach (choliny i betaniny), które stymulują wzrost grzybni Fusarium. Porażenie może następować również przez różnego rodzaju uszkodzenia mechaniczne, naruszające barierę ochronną, jaką stanowi kutykula, powstałe np. w wyniku żerowania owadów. Bardzo rzadko Fusarium infekuje bezpośrednio przez plewy, plewki czy też osadki kłosowe. Grzybnia po wniknięciu do pylników rozprzestrzenia się w obrębie kłoska, opanowując z czasem plewki oraz rozwijające się ziarniaki. Następnie przez wiązki przewodzące osadki kłosowej grzybnia przerasta do sąsiednich kłosków i dokłosia.

Objawy fuzariozy kłosów najlepiej widoczne są w dni deszczowe lub pochmurne. W takich warunkach można zauważyć jasnożółte przebarwienia kłosów mogące obejmować cały kłos lub jego część (kłoski, plewki, osadki kłosowe), a także dokłosia. W warunkach wysokiej wilgotności na kłoskach, na powierzchni zniszczonych tkanek, pojawia się biały lub różowo-łososiowy nalot grzybni ze skupieniami zarodników konidialnych (sporodochia). Najwięcej sporodochiów tworzy się w podstawie kłosków oraz w miejscach posadowienia plewek (...).

Cały artykuł ukazał nie w najnowszym majowym numerze "Farmera"