Do najbardziej rozpowszechnionych i jednocześnie najgroźniejszych chorób grzybowych występujących na plantacjach ziemniaka w okresie wegetacji roślin, a także rozwijających się w przechowywanych bulwach, obniżających plon oraz jego jakość należy zaraza ziemniaka. Sprawcą tej choroby jest grzyb Phytophthora infestans, który rozwijając się na liściach i łodygach, niszczy powierzchnię asymilacyjną. W efekcie z plantacji porażonych przez patogena uzyskuje się niższy i drobniejszy plon. Przy zniszczeniu 50 proc. powierzchni asymilacyjnej następuje zahamowanie gromadzenia plonu. Źródłem choroby mogą być resztki porażonych roślin pozostawione w polu, rośliny wyrastające z chorych bulw pozostawionych po wiosennym sortowaniu w miejscu ich przebierania oraz rośliny wyrastające z chorych sadzeniaków użytych do obsadzenia plantacji. Rośliny zainfekowane w czasie wegetacji (porażenie wtórne) stanowić mogą źródło infekcji dla sąsiadujących zdrowych roślin.

Wysoka wilgotność powietrza i niezbyt wysokie temperatury (12-150C) sprzyjają pierwszym infekcjom, natomiast dalszy rozwój choroby przebiega intensywniej w temperaturach wyższych, powyżej 180C oraz przy wysokiej wilgotności w łanie. Do porażenia roślin może dochodzić również, gdy występują obfite mgły i rosy, które utrzymują się do późnych godzin południowych. W zależności od przebiegu pogody zaraza może pojawiać się na roślinach od II dekady czerwca do I dekady lipca, a niekiedy później. Pierwsze widoczne objawy zarazy pojawiają się na niżej położonych liściach w postaci oliwkowozielonych plam z jaśniejszą obwódką na obrzeżach. Plamy te w miarę upływu czasu powiększają się i zmieniają barwę na brązową, a na ich obrzeżach widoczny jest biało-szary nalot zarodników grzyba. W warunkach suchej i ciepłej pogody grzyb może nie zarodnikować, a na liściach występują tylko suche, brunatne plamy, co wyglądem przypominać może objawy alternariozy.

JAK ROZPOZNAĆ PRZECIWNIKA

Aby sprawdzić, czy zbrunatnienie wywołane zostało przez sprawcę zarazy, można zerwać liść z plamą i umieścić w wilgotnym środowisku, np. zwilżonym worecz ku foliowym czy słoiku. Jeżeli po 24 godzinach na obrzeżach plam pojawi się nalot, to znaczy, że są to plamy zarazowe. Prawie równocześnie z objawami choroby na liściach mogą pojawić się także wydłużone, tłuste, ciemnobrązowe plamy na łodygach, wierzchołkach roślin i ogonkach liściowych. Wraz z rozwojem choroby plamy te zajmują coraz większą powierzchnię łodygi, mają barwę od ciemnobrązowej do czarnej, a na ich powierzchni pojawia się biały kożuszek zarodników grzyba. W miejscu występowania plam łodygi łamią się i wkrótce giną. Ta forma zarazy określana jest jako łodygowa. Ciepła i słoneczna pogoda hamuje jej rozwój, ale gdy warunki zmienią się na sprzyjające rozwojowi grzybów, choroba postępuje dalej. Konsekwencją wystąpienia zarazy na plantacjach jest porażenie bulw. Na powierzchni porażonych bulw tworzą się różnej wielkości nieregularne, ołowianoszare plamy. W miejscu występowania plam miąższ ma rdzawą barwę z postępującymi w głąb rozmytymi, rdzawymi naciekami. Porażone podczas wegetacji lub zbioru bulwy w okresie przechowywania są atakowane przez inne patogeny chorobotwórcze - gniją wtedy szybko, zmieniając tkankę w mokrą, mulistą masę. W zależności od terminu wybuchu epidemii zarazy i tempa jej rozwoju choroba może spowodować obniżenie plonów odmian wrażliwych (poniżej 4 w skali 9-stopniowej) wczesnych i średnio wczesnych o 15-70 proc., a odmian średnio późnych i późnych o 10-40 proc. Dalsze straty (do 15 proc.) mogą wynikać z przechowywania bulw porażonych zarazą.

NIECHEMICZNE METODY ZAPOBIEGANIA

Metody stosowane w ochronie przed zarazą podzielić można na niechemiczne i chemiczne. Niechemiczne ochronne zabiegi przeciw zarazie sprowadzać się powinny do prawidłowej agrotechniki polegającej na: sadzeniu zdrowych sadzeniaków, niszczeniu chorych bulw odrzucanych podczas sortowania i przebierania, sadzeniu podkiełkowanych lub pobudzonych sadzeniaków (rośliny w momencie wystąpienia korzystnych dla rozwoju patogena warunków są bardziej zaawansowane w rozwoju i trudniej ulegają infekcji), właściwym nawożeniu mineralnym azotem, potasem i fosforem (wysokie nawożenie azotem sprzyja bujnemu wzrostowi naci, a w gęstym łanie zaraza ziemniaka znajduje dogodne warunki do rozwoju i jednocześnie wykonywanie zabiegów ochronnych jest utrudnione), prawidłowym wykonaniu zabiegów pielęgnacyjnych niszczących chwasty (na dobrze przewietrzonej plantacji warunki do rozwoju zarazy nie są sprzyjające), wykorzystaniu genetycznej odporności roślin (uprawa odmian o podwyższonej odporności na patogen, 6 i powyżej w skali 9-stopniowej, gdzie: 1 - odmiana bardzo wrażliwa, 9 - odmiana bardzo odporna). W uprawie odmian odpornych z uwagi na fakt, że zaraza ziemniaka rozwija się wolniej, ochronę chemiczną można rozpocząć później i prowadzić ją mniej intensywnie. Niekiedy przy dużej odporności odmian (8) i małej presji infekcyjnej grzyba można całkowicie zrezygnować z ochrony chemicznej.

ZMIENIAĆ ŚRODKI GRZYBOBÓJCZE

Metody chemiczne polegają na ochronnym opryskiwaniu roślin ziemniaka fungicydami. Mogą one działać na patogeny wywołujące chorobę zapobiegawczo (profilaktycznie), kiedy fungicyd nie dopuszcza do rozwoju zarodnika (kiełkowania i przemieszczania w roślinie), interwencyjnie (leczniczo), kiedy fungicyd działa aktywnie przeciwko patogenowi w okresie bezpośrednio po zakażeniu, przed wystąpieniem widocznych objawów chorobowych na roślinie, oraz wyniszczająco, kiedy fungicyd niszczy patogen widoczny w postaci wyraźnych uszkodzeń na roślinie, chroniąc ją przed dalszym rozwojem uszkodzenia. W zależności od sposobu działania w roślinie fungicydy dzieli się na:

Układowe (systemicznie) - wnikają do rośliny i przez pewien okres krążą wraz z sokami, zabezpieczając ją przed porażeniem. Ich ochronne działanie obejmuje także nowo przyrastające części roślin przez okres około 2 tygodni po zabiegu. Ważną cechą środków chemicznych należących do tej grupy jest zdolność wyniszczenia w roślinie grzyba będącego sprawcą choroby, jeżeli doszło do infekcji i jego rozwój już się rozpoczął. Z uwagi na notowane wystąpienie form zarazy odpornych na te fungicydy dopuszczalne jest maksymalnie dwukrotne, przemiennie (zawierające substancje aktywne z różnych grup) użycie ich w jednym sezonie wegetacyjnym. Ta grupa środków ma szczególne zastosowanie w ochronie młodych roślin, kiedy nowe części przyrastają szybko, a więc do dwóch pierwszych zabiegów.

Wgłębne - działają w miejscu naniesienia, a także wnikają do rośliny na kilka warstw komórek w głąb, ale nie przemieszczają się do nowych przyrostów. Wykazują niszczące działanie grzyba, nawet gdy zakażenie rośliny nastąpiło 2-3 dni przed zabiegiem. Podobnie jak środki systemiczne, powinny być sto sowane przemiennie. Skutecznie chronią rośliny w warunkach często powtarzających się intensywnych opadów. Polecane są do ochrony plantacji będących w pełni wegetacji.

Kontaktowe (powierzchniowe) - skutecznie chronią rośliny przed infekcją przez okres około 7 dni. Działają skutecznie tylko wówczas, gdy pokrycie roślin jest całkowite (w 90 proc. do infekcji liści dochodzi na górnej powierzchni blaszki, dlatego szczególnie dokładne naniesienie fungicydu na zewnętrzną stronę liścia uniemożliwia kiełkowanie zarodników, co zapobiega zakażeniu). Fungicydy te nie wnikają do rośliny, ani też nie mają zdolności wyniszczania grzyba po jego wniknięciu do rośliny. Stosowanie ich w warunkach intensywnego wzrostu roślin musi być częstsze. Poleca się je do ochrony plantacji w pełni wegetacji, kiedy rozwój części nadziemnej roślin jest już zakończony.

O efektywności ochrony chemicznej decydują: termin wykonania zabiegu, dobór fungicydu i jego dawki, ciągłość prowadzenia zabiegów ochronnych oraz odporność genetyczna uprawianych odmian (tabele: 1. i 2.).

NIE PRYSKAĆ W CIEMNO

W trosce o naturalne środowisko dąży się obecnie do zmniejszania ilości substancji chemicznych wnoszonych na pola uprawne (od 2014 roku obowiązuje ustawa o integrowanej ochronie, czyli ograniczeniu do minimum środków ochrony i stosowaniu ich tylko w uzasadnionych przypadkach), a tym samym redukcji wysokich kosztów ponoszonych na ochronę. Zmniejszenie ilości stosowanych środków ochrony roślin bez ujemnego wpływu na skuteczność zabiegów można osiągnąć dzięki ochronie chemicznej wspomaganej monitoringiem. Założeniem systemu ochrony wspomaganej monitoringiem jest zastosowanie środka dopiero wtedy, gdy zostanie przekroczony próg zagrożenia ze strony patogenu, a tym samym zaistnieje obawa uzyskania niższego plonu. Zastosowanie systemów wspierających podejmowanie decyzji (Decision Support System - DSS) w odniesieniu do zarazy umożliwia zmniejszenie liczby zabiegów ochronnych i stosowanie fungicydów tylko w uzasadnionych przypadkach. System w zwalczaniu zarazy ziemniaka opiera się na precyzyjnym określeniu terminów aplikacji fungicydów przy wykorzystaniu opracowanych w badaniach zależności występujących pomiędzy cyklem rozwojowym patogenu i przebiegiem choroby a warunkami pogodowymi w okresie wegetacji.

Jednym z najbardziej znanych w Polsce systemów wspierających podejmowanie decyzji w ochronie przed zarazą ziemniaka jest NegFry. Działa on na podstawie rejestrowanych w odstępach godzinowych danych odnośnie temperatury powietrza, wilgotności względnej powietrza i opadów deszczu. Prognozowanie wystąpienia zarazy z wykorzystaniem systemu NegFry zależy też od prawidłowego wprowadzenia szczegółowych informacji dotyczących odporności uprawianej odmiany i terminu wschodów roślin. Na podstawie wieloletnich badań przeprowadzonych w IHAR Bonin stwierdzono bardzo dobrą wiarygodność systemu NegFry w określaniu terminu wystąpienia zarazy. Umożliwia on z ok. 15-dniowym wyprzedzeniem informowanie o pojawieniu się na roślinach objawów chorobowych. Jednocześnie stosowanie fungicydów w terminach wyznaczonych przy pomocy systemu NegFry pozwala zmniejszyć o 1-3 liczbę zabiegów w porównaniu z ochroną tradycyjną. Aktualnie system ten jest już wykorzystywany w niektórych rejonach kraju. W pozostałych rolnicy opierający się na tradycyjnym modelu ochrony powinni pamiętać, że częstotliwość oprysków przeciwko zarazie musi być ściśle związana z aktualnym przebiegiem pogody oraz z wczesnością i odpornością odmian.

Pierwszy zabieg ochronny na plantacjach odmian wczesnych należy wykonać w momencie zwarcia roślin w rzędzie, a na odmianach późnych, gdy na roślinach odmian wczesnych wystąpiły objawy choroby w danym rejonie. Ważne jest, by pierwszy zabieg ochrony był wykonany przed zakażeniem roślin, a nie po wystąpieniu objawów. Ostatnim zabiegiem wykonywanym na plantacjach ziemniaków powinno być niszczenie naci. Zabieg ten nie tylko przyspiesza osiągnięcie dojrzałości fizjologicznej bulw, lecz także ułatwia zbiór oraz ogranicza występowanie różnego rodzaju patogenów chorobotwórczych (zarazy, ryzoktoniozy) rozwijających się na bulwach przed ich zbiorem.