Właściwy odczyn gleby to przede wszystkim optymalizacja kosztów w gospodarstwie poprzez lepsze wykorzystanie nawozów i środków ochrony roślin, a więc możliwość stosowania niższych dawek bez utraty efektywności. Ponadto pH zbliżone do obojętnego blokuje powstawanie w glebie związków szkodliwych dla roślin, a tym samym zapewnia ich lepszą zdrowotność.

Niedocenione wapnowanie

Udział gleb kwaśnych wynosi w Polsce aż 60 proc. – od 35 proc. w województwie opolskim aż do 76 proc. w woj. podkarpackim. Zużycie wapna w skali kraju zaspokaja rocznie zaledwie 1/3 faktycznego zapotrzebowania. W niektórych województwach średnie zużycie wapna wynosi zaledwie kilkadziesiąt kilogramów na hektar, podczas gdy dawki wapnowania podawane są w tonach.

Wciąż wielu rolników odkłada wapnowanie na później, nie doceniając jego znaczenia lub stosuje zbyt niskie dawki nawozu, tłumacząc się wysokimi kosztami. Niestety, jest to tylko pozorna oszczędność, gdyż na zakwaszonej glebie zużycie nawozów i środków ochrony roślin jest większe, natomiast potencjał plonowania słabiej wykorzystany. Spojrzenie na wapnowanie zmieniły nieco wysokie ceny nawozów, które dopiero zachęciły niektórych do szukania rozwiązań lepszego ich wykorzystania, na czele z uregulowanym pH gleby, które powinno mieć pierwszeństwo przed nawożeniem mineralnym.

Co ważne, obecnie dofinansowanie do wapnowania wynosi 100 zł/t. Najnowsze zmiany przepisów znoszą limit powierzchni gospodarstwa, a to oznacza, że o dofinansowanie mogą ubiegać się również rolnicy uprawiający więcej niż 75 ha.

Przyczyny i skutki zakwaszenia gleby

Spadający odczyn pH to naturalne zjawisko zachodzące w glebie, uwarunkowane czynnikami środowiskowymi. Natomiast na gruntach użytkowanych rolniczo proces ten jest potęgowany czynnikami antropogenicznymi. Związane jest to m.in. z nadmiernym stosowaniem nawozów azotowych czy wynoszeniem wapnia z plonem. Zniwelowanie zakwaszenia spowodowanego samym tylko nawożeniem azotowym wymaga 1,5-2 kg CaO na każdy kilogram wniesionego na pole azotu. Jeśli o tym zapomnimy, to efekt zakwaszania będzie się potęgował z każdym sezonem, a to z pewnością odbije się negatywnie na osiąganym plonie.

Skutkami zbyt niskiego pH są przede wszystkim wspomniane wyżej spowolnienie wzrostu i rozwoju roślin uprawnych czy słabsze wykorzystanie nawozów, a w konsekwencji mniejsze plony. Jednak ograniczenie dostępności składników pokarmowych dotyczy również tych znajdujących się już w glebie oraz dostarczanych w nawozach organicznych. Pogorszeniu ulega również struktura gleby, zmniejszają się jej zdolności buforowe, a także wzrasta toksyczność glinu, kadmu, niklu czy ołowiu. W takich warunkach osłabieniu ulega odporność roślin na niekorzystne warunki pogodowe jak susze, ulewy czy silne wiatry. Na glebach o obniżonym odczynie pH rozwijają się również kwasolubne gatunki chwastów, a jednocześnie spada skuteczność herbicydów doglebowych.

Na glebach kwaśnych przyswajalność fosforu może spaść nawet o 25 proc., a jednocześnie pierwiastek ten wchodzi w takich warunkach w szkodliwe związki z glinem i żelazem. Obniżone pH gleby to również zwiększone wymywanie potasu, którego na glebach lekkich możemy stracić nawet 50 proc. Są to również warunki, gdzie objawy niedoborów będą szczególnie widoczne, jednak błędem w tej sytuacji byłoby zwiększenie dawek nawożenia, które lepiej zastąpić pogłównym wapnowaniem.

Parametry wapna nawozowego

Najważniejszym parametrem przy wyborze wapna, poza rodzajem nawozu, jest jego reaktywność. Ten kluczowy parametr zależny jest od stopnia rozdrobnienia wapna oraz zawartości czystego tlenku wapnia. Czyste wapno tlenkowe ma reaktywność 100 proc., natomiast w przypadku innych rodzajów nawozów, zależnie od dostawcy, reaktywność może wynieść zaledwie 30 proc. W ostatnim czasie ważnym parametrem staje się też koszt transportu. Chodzi tu zarówno o przywiezienie wapna z kopalni lub magazynu dystrybutora na pole, jak i o rozsypanie nawozu.

Z zasady przyjmuje się, aby wybierać wapno o jak najwyższej reaktywności, natomiast w dzisiejszych czasach wzrostów cen parametr ekonomiczny nabiera szczególnego znaczenia i może okazać się, że okazyjnie kupione wapno o niskiej reaktywności, mimo wysokich dawek, w ostatecznym rozrachunku będzie lepszym rozwiązaniem. Z chemicznego punktu widzenia reaktywność wapna jest szybkością wejścia w reakcję z substancjami chemicznymi znajdującymi się w glebie. Największą reaktywnością, a więc i najwyższą jakością charakteryzują się wapna o największej zawartości czystego CaO oraz o największym stopniu rozdrobnienia, stąd rosnąca popularność wapna pylistego.

Wapno tlenkowe

Wapno tlenkowe najlepiej nadaje się na gleby ciężkie, gwarantuje szybkie podniesienie pH. W większych dawkach jego działanie może być zbyt gwałtowne i szkodliwe dla roślin. Wapno tlenkowe należy stosować w jak największym odstępie czasowym od siewu, nie można go też stosować pogłównie. Odkwaszanie nim gleb organicznych może w krótkim czasie doprowadzić do ich degradacji. Ten rodzaj wapna powstaje w wyniku obróbki termicznej wapieni.

Wapno tlenkowe jest silnie reaktywne. Jego reaktywność jest równa zawartości czystego CaO w nawozie, a więc sięga 95 proc. W dużych dawkach może działać destrukcyjnie na mikroorganizmy glebowe ze względu na swoje żrące właściwości. Za wapno tlenkowe trzeba obecnie zapłacić średnio 160 zł/t, zależnie od zawartości czystego składnika, rozdrobnienia nawozu czy odległości transportu.

Wapno węglanowe

Wapno węglanowe jest bezpieczniejsze w stosowaniu niż tlenowe. Ze względu na mniejszą reaktywność, a więc wolniejsze działanie, doskonale nadaje się do odkwaszania gleb lekkich, bez utraty skuteczności zabiegu. Wapno węglanowe wytwarza się ze zmielonych skał wapniowych lub kredy jeziornej. Ze względu na wolniejsze działanie jest ono bezpieczniejsze dla cennych mikroorganizmów glebowych.

W przypadku wapna węglanowego trzeba zwrócić uwagę na reaktywność i wybierać jak największą. Przy liczeniu dawki wapnowania należy mieć na uwadze, że formę CaCO3 trzeba przeliczyć na CaO, a więc przy dawce wapnowania 1 t/ha CaO, wapna węglanowego trzeba zastosować 1,78 t/ha. Za wapno węglanowe trzeba obecnie zapłacić średnio 45 zł/t, zależnie od zawartości CaO, reaktywności, rozdrobnienia nawozu czy odległości transportu.

Wapno kredowe, zwane też kredą nawozową, pochodzi z najmłodszych złóż węglanu wapnia. Skała ta jest miękka i naturalnie rozdrobniona, dzięki czemu charakteryzuje się szybkim działaniem odkwaszającym, mimo węglanowej formy wapnia. Obecnie za kredę nawozową trzeba zapłacić ok. 90 zł/t.

Wapno węglanowo-magnezowe

Wapno magnezowe jest szczególną formą wapna węglanowego. Oprócz właściwości odkwaszających, wynikających z dużej zawartości węglanu wapnia, charakteryzuje się również zawartością tlenku magnezu na poziomie najczęściej kilkunastu procent, co pozwala skutecznie dostarczyć roślinom ten cenny pierwiastek.

Tu również, podobnie jak w przypadku czystego wapna węglanowego, przy liczeniu dawek należy wziąć pod uwagę reaktywność i zawartość czystego tlenku wapnia. Za wapno węglanowo-magnezowe trzeba obecnie zapłacić średnio 55 zł/t, zależnie od zawartości czystych składników, reaktywności, rozdrobnienia nawozu czy odległości transportu.

Wapno dolomitowe pochodzi z rozdrobnionych skał wapienno-magnezowych. Efekt działania jest powolny, ale długotrwały, podobnie jak w przypadku typowego wapna węglanowego. Kolejnym podobieństwem jest brak zagrożenia degradacją gleby, nawet przy dużych dawkach. Jest to dobry rodzaj nawozu do wapnowania zapobiegawczego, służącego jedynie utrzymaniu dotychczasowego pH. Wapno dolomitowe kosztuje obecnie średnio 120 zł/t.

Wapno defekacyjne, cukrownicze

Wapno defekacyjne jest produktem ubocznym cukrowni, dostępnym zazwyczaj dla współpracujących z nimi plantatorów buraków. Charakteryzuje się bardzo dobrym działaniem i niską ceną, ale jest trudno dostępne dla osób z zewnątrz. Ze względu na zróżnicowane partie surowca, wapno defekacyjne charakteryzuje się zróżnicowanym składem i może zawierać dużo zanieczyszczeń, ale jednocześnie cechuje się wysoką reaktywnością, a więc i skutecznością działania.

Wapno granulowane

Wapno granulowane jest szczególną formą różnych nawozów wapniowych. Pod względem składu chemicznego w formie granul można nabyć zarówno wapno węglanowe, węglanowo-magnezowe, jak i tlenkowe. Zaletą tej formy jest bardzo drobna frakcja wapna, uformowana w formę granul, które można stosować przy pomocy typowego rozsiewacza do nawozów. Oznacza to nie tylko wysoką skuteczność, ale i łatwość stosowania sprzętem dostępnym w niemal każdym gospodarstwie. Wadą tego rozwiązania jest natomiast cena. Wapna granulowane, zależnie od rodzaju i stopnia rozdrobnienia, kosztują obecnie 250-1000 zł/t.

Wapno pyliste

Wapno pyliste to najdrobniejsza frakcja nawozów wapniowych, charakteryzująca się dzięki temu największą reaktywnością. Największe możliwe rozdrobnienie wapna gwarantuje najszybsze podniesienie pH gleby. Rozdrobnienie jest jednocześnie pewnym mankamentem tego rodzaju nawozu, gdyż konsystencja mąki czy cementu wymaga rozsiewacza z adapterem ślimakowym oraz transportu cysternami i przeładunku pneumatycznego. Z tego też względu w wielu przypadkach takie wapno kupowane jest wraz z usługą wapnowania specjalistycznymi maszynami. Taki sprzęt zapewnia jednocześnie wysoką precyzję zabiegu i niemal do zera eliminuje straty.