W licznych doświadczeniach polowych Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach prowadzonych w zakładach doświadczalnych, a także w doświadczalnictwie terenowym ośrodków doradztwa rolniczego badano wpływ różnych czynników agrotechnicznych i siedliskowych na plon ziarna i jego strukturę (liczbę kłosów na jednostce powierzchni, liczbę ziarn w kłosie, masę 1000 ziaren) oraz zawartość białka w ziarnie. Nawożenie azotem, gęstość siewu, termin siewu i ochrona roślin okazały się głównymi czynnikami agrotechnicznymi decydującymi o wielkości plonu ziarna i białka.

Gęstość siewu najsilniej współdziała z innymi czynnikami agrotechnicznymi, siedliskowymi i biologicznymi przy wpływie na plony zbóż. Wiąże się to z zależnością optymalnej liczby kłosów w łanie od różnych czynników siedliskowo-agrotechnicznych. Liczba kłosów to ten element struktury plonu ziarna, który jest najsilniej powiązany z wielkością plonu. Przy nadmiernym zagęszczeniu pędów produkcyjnych zbóż jarych występują jednak zjawiska niepożądane, jak wyleganie roślin, porażenie ich przez choroby, zmniejszenie liczby ziaren w kłosie i masy 1000 ziaren. Można na to wpływać poprzez zastosowanie właściwej ilości wysiewu nasion, przy uwzględnieniu zdolności roślin do rozkrzewienia produkcyjnego, która zależy od gatunku zboża, a także odmiany oraz od wielu czynników siedliskowo-agrotechnicznych: jakości gleby (zwięzłość, żyzność, odczyn), przedplonu, intensywności nawożenia mineralnego (zwłaszcza azotowego), terminu siewu, zamierzonego poziomu ochrony roślin, stopnia zachwaszczenia pola i nasilenia chorób w danym rejonie.

Gęstość a jakość gleby

W gorszych warunkach glebowych (mniejsza żyzność, luźniejszy skład granulometryczny gleby, kwaśny odczyn) zboża powinno się siać gęściej niż na lepszych glebach. Jest to spowodowane gorszym rozkrzewieniem roślin rosnących na glebach o mniejszej zasobności w składniki pokarmowe i wodę. Duża gęstość siewu na glebach bardzo słabych (przepuszczalnych) może być nieefektywna w latach suchych wskutek niedostatecznego zaopatrzenia w wodę zwiększonej liczby roślin w łanie. W warunkach kwaśnego odczynu gleby uaktywnia się toksyczne oddziaływanie jonów glinu, manganu i wanadu na system korzeniowy zbóż. Im mniejszy system korzeniowy, tym słabsze krzewienie się roślin powodujących niedostateczną liczbę kłosów w łanie i dlatego bardziej efektywne stają się zwiększone ilości wysiewu. Jęczmień i pszenica, czyli gatunki bardziej ujemnie reagujące na kwaśny odczyn gleby, wymagają większego wzrostu normy wysiewu w takich warunkach w stosunku do owsa i pszenżyta.

Na glebach żyznych występuje silniejsze krzewienie roślin i bujniejszy ich wzrost w efekcie dobrego zaopatrzenia w składniki pokarmowe i wodę, co zwiększa stopień wylegania (zwłaszcza najwrażliwszego na to jęczmienia) w wypadku dużej obsady roślin zbóż. Nadmierne zagęszczenie łanu i słabe jego przewietrzenie sprzyjają nasileniu się porażenia zbóż przez choroby, które wraz z wyleganiem przyczyniają się do znacznych strat plonu ziarna. Uzasadnia to potrzebę rzadszego ich siewu na lepszych glebach (zwłaszcza w wypadku jęczmienia).

Gęstość a przedplon

Przy uprawie zbóż jarych na stanowisku po zbożach, które zalicza się do gorszych przedplonów, racjonalne jest zwiększenie ilości wysiewu. Przy uprawie zbóż na stanowisku po roślinach motylkowych podnoszących zasobność gleby w azot, który wzmaga rozkrzewienie roślin, zaleca się zmniejszenie normy wysiewu.

Gęstość a gatunek

Spośród zbóż jarych rzadszego siewu wymaga jęczmień ze względu na silne krzewienie się i słabą odporność na wyleganie. Odmiany poszczególnych gatunków (z wyjątkiem pszenżyta) różnią się wymaganiami co do normy wysiewu z powodu niejednakowej tolerancji na wzajemne zacienianie się roślin, zdolności do krzewienia się i różnej odporności na wyleganie roślin. Gęściej należy wysiewać odmiany słabiej krzewiące się, o mniejszych wymaganiach świetlnych i odporniejsze na wyleganie i choroby. Browarne odmiany jęczmienia powinno się siać trochę gęściej niż odmiany pastewne, aby uzyskać zmniejszone rozkrzewienie roślin. Większe rozkrzewienie pogarsza wyrównanie ziarna, które jest ważnym parametrem jakości browarnej ziarna. Kłosy głównego i pierwszego bocznego pędu jęczmienia zawierają dorodniejsze i bardziej wyrównane ziarno niż później wyrosłe i niższe pędy. Dlatego lepiej jest, gdy w łanie przeważają rośliny słabo rozkrzewione.

Gęstość a azot

Zarówno przy nawożeniu niskimi dawkami azotu, jak i przy opóźnieniu terminu siewu obserwuje się słabe rozkrzewienie roślin zbóż jarych i niedostateczną liczbę kłosów w łanie, co można zrekompensować w pewnym stopniu większą gęstością siewu. Większe podwyższenie normy wysiewu stosuje się przy dużym opóźnieniu siewu (do 20 kwietnia) i na słabszych glebach. Dalsze zwiększenie ilości wysiewu, przy bardzo dużym opóźnieniu terminu siewu, zwłaszcza w warunkach suszy, nie jest jednak efektywne z powodu słabych wschodów, dużego wypadania roślin i zmniejszenia liczby ziaren w kłosie. Słabe wschody zbóż są też skutkiem mało starannej uprawy roli (nierównomierna głębokość umieszczenia ziaren) i w takich warunkach racjonalne jest zwiększenie ilości wysiewu.

W miarę zwiększania dawek azotu słabnie skuteczność dużej gęstości siewu, gdyż wysokie dawki azotu potęgują rozkrzewienie zbóż. Nadmierne zwarcie łanu sprzyja ponadto rozprzestrzenianiu się chorób (wskutek gorszego przewietrzenia łanu) i nasileniu wylegania roślin. W takich warunkach obniża się dorodność ziarna i zwiększają się straty podczas zbioru. Przy niedoborze azotu rośliny słabo się krzewią i występuje niedostateczna liczba kłosów na jednostce powierzchni, będąca przyczyną niskiego plonowania i sprzyjająca rozwojowi chwastów napotykających na słabszą konkurencję zbóż w rzadszym ich łanie. W takich warunkach skuteczne jest zagęszczenie łanu poprzez stosowanie większej ilości wysiewu.

Gęstość a chwasty

Zboża konkurują z chwastami o światło, składniki pokarmowe i wodę, dlatego na polach silnie zachwaszczonych zaleca się stosowanie większej gęstości siewu, aby umożliwić przewagę zboża nad chwastami w łanie. Ograniczy to rozwój chwastów poprzez zmniejszenie ich przestrzeni życiowej.

Gęstość a choroby

W rejonach o nasilonym występowaniu chorób zbóż zaleca się zmniejszenie normy wysiewu, gdyż nadmierne zwarcie łanu pogarsza jego przewiewność i sprzyja wyleganiu. Takie warunki niekorzystnie wpływają na mikroklimat łanu zbóż, gdyż podnosi się wilgotność powietrza i temperatura w obrębie łanu, co sprzyja rozprzestrzenianiu się chorób, które mogą znacznie ograniczyć plon ziarna. Jeśli planuje się chemiczne zwalczanie chorób, to można wysiewać zboże trochę gęściej.
 
Białko w ziarnie  Gęstość siewu wywiera niewielki wpływ na zawartość białka w ziarnie zbóż. Jeśli przy zwiększonej ilości wysiewu wystąpi obniżenie masy 1000 ziaren, to zawartość białka będzie z reguły trochę wyższa, gdyż mniej dorodne ziarno zawiera większy udział warstwy aleuronowej (bogatej w białko, znajdującej się pod warstwą powierzchniową) w ogólnej masie ziarna.

Autor jest pracownikiem naukowym Instytutu Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach

Źródło: "Farmer" 04/2008