Znajomość biologii i fizjologii kukurydzy umożliwia częściowe uniezależnienie powodzenia jej uprawy od pogody. Najważniejsze to prawidłowy termin siewu i zbioru oraz dobór odmiany, od której zależy aż 30 proc. plonu. Podstawą wysokiego plonowania kukurydzy jest uprawa nowych, plennych odmian mieszańcowych, u których ujemna zależność między wczesnością a plonowaniem staje się coraz mniej widoczna. Pozwala to stworzyć warunki do uzyskania wysokich i stabilnych plonów o małej zawartości wody i dobrej jakości.

 Lata 2004–2005 nie były łatwe dla rolników uprawiających kukurydzę. Wzrost cen w roku ubiegłym spowodował jednak, że opłacalność uprawy wzrosła. Roślina ta przekształciła się w wysokodochodową. Zdaniem ekpertów wysokie ceny utrzymają się na podobnym poziomie również w tym roku. Ewentualny spadek nie powinien być większy niż 10–15 proc.

W roku ubiegłym, według danych GUS, powierzchnia uprawy kukurydzy wynosiła 629 tys. ha i była o 29 tys. ha mniejsza niż w 2006 r. Dlaczego? Na taką sytuację wpłynęły niskie zbiory w latach 2004––2006, dlatego rolnicy odeszli od jej uprawy. Nie na długo jednak. Plony w ubiegłym roku były największe w historii – średnio dla kraju szacowano je na 6,6 t/ha, a więc o 2,4 t/ha wyżej niż rok wcześniej. Zbiory ziarna wyniosły 1,7 mln ton, czyli o blisko 0,5 mln ton więcej niż w 2006 r. Było to jednak o ponad 0,4 mln ton mniej niż średnie zbiory w latach 2004–2005. W tym roku powierzchnia zasiewów kukurydzy powinna się jednak zwiększać. Jej uprawa, jako surowiec do produkcji biogazu może być szansą dla rolników.

Wybór stanowiska

Kukurydza w dość krótkim czasie gromadzi ogromną ilość suchej masy – ok. 20 t/ha, nie wliczając w to resztek pożniwnych. Dla prawidłowego wzrostu roślina potrzebuje dużo światła i wody, natomiast jej wymagania glebowe nie są tak wygórowane. Większy wpływ na plony ma suma opadów niż średnia temperatura powietrza od maja do września.

Wymagania cieplne. Stanowisko pod kukurydzę musi być dobrze oświetlone, ponieważ roślina jest ciepłolubna i potrzebuje dużo światła. Kiełkuje powyżej 10 st.C, a w dalszych fazach rozwija się powyżej 16 st.C. W niższych temperaturach kiełkowanie i wschody są opóźnione, niewyrównane i niepełne. Odmiany o mniejszych wymaganiach termicznych i słabszym wzroście początkowym dobrze kiełkują już w 8 st.C, a nawet 6 st.C. Obok zwykłej fotosyntezy, charakterystycznej dla większości roślin naszej strefy klimatycznej, kukurydza powyżej 25 st.C uruchamia tor C4, podwajając wydajność fotosyntezy, przyłączając w jednym cyklu dwie cząsteczki dwutlenku węgla. To również roślina dnia krótkiego, co oznacza, że wykorzystuje światło bardzo intensywnie. Krótki dzień przyspiesza kwitnienie, ale zmniejsza liczbę liści i wysokość roślin. W rejonach chłodniejszych, gdzie uprawia się mieszańce wcześniejsze, reakcja kukurydzy na długość dnia jest słabsza niż u odmian o długim okresie wegetacji. Wykorzystywanie światła można regulować poprzez odpowiednie zabiegi agrotechniczne, a więc właściwą gęstość siewu, nawożenie lub zaopatrzenie roślin w wodę poprzez nawadnianie.

Wyższe temperatury przyspieszają wschody, co wpływa na wzrost i rozwój roślin. Przy temperaturze 21 st.C wschody następują po 5–6 dniach, przy 12–15 st.C – po 10–12 dniach,  natomiast przy 7–11 st.C – po 25–17 dniach. Rośliny, które wschodzą w niższych temperaturach, są słabsze, ich wzrost powolny, a część z nich nawet zamiera. Temperatura gleby jest bardzo ważna, zwłaszcza w wypadku siewu bezpośredniego, kiedy staje się niższa wskutek odbijania promieni słonecznych od jasnych resztek pożniwnych. Głębsze siewy zapewniają lepsze uwilgotnienie, ale temperatura gleby jest wtedy niższa. Rozwój systemu korzeniowego i części nadziemnej rośliny zależy również od temperatury. Optymalna dla rozwoju korzeni wynosi 24 st.C, dla pierwszych faz rozwojowych – 20 st.C, natomiast później –  28 st.C. Kukurydza ulega przechłodzeniu poniżej 5 st.C  – podczas dłuższego chłodu i przy wyższym uwilgotnieniu ograniczone jest pobieranie składników pokarmowych, co hamuje rozwój. Szkodliwe mogą być również temperatury powyżej 25 st.C przy niskiej wilgotności powietrza w czasie kwitnienia kolb i pylenia wiech.

Wymagania glebowe. Kukurydza nie ma dużych wymagań glebowych. Dobrze plonuje zarówno na kompleksach pszennych jak i na żytnich klasy IVb, pod warunkiem zaopatrzenia w wodę i składniki pokarmowe. Najlepsze są jednak gleby próchniczne, przewiewne i ciepłe, które mogą zgromadzić zapas wody, a więc – czarnoziemy i lessy. Dobre są również mady, gleby brunatne i mocne piaski gliniaste. Odczyn gleby powinien być obojętny, kukurydza dosyć dobrze znosi też pH w granicach 5–7,5. Na glebach kwaśnych, poniżej pH  5, należy się jednak spodziewać obniżki plonów. W Polsce dominują gleby klas III i IV, na których uprawia się na przykład pszenicę, dlatego kukurydza jest przeważnie uprawiana na glebach klas niższych. Nie można jednak uprawiać tej ciepłolubnej rośliny na glebach zwięzłych i zimnych, podmokłych i piaszczystych klasy VI.

Wymagania wodne. Kukurydza mimo oszczędnej gospodarki wodnej, co potwierdza niski współczynnik transpiracji, ma wysokie potrzeby wodne. Wytwarza bowiem dużo suchej masy i pobiera równie dużo wody. Gdy plon ziarna wynosi 5–6 ton, a suchej masy 10–13 ton z hektara, roślina pobiera z 1 ha od 2,6 do 3,4 mln l wody, a więc znacznie więcej niż inne zboża. Dlatego plony kukurydzy zależą od wystarczającej ilości wody w sezonie wegetacyjnym. A dlaczego gospodarka wodą jest oszczędna? Wyraża się to poprzez lepsze uwilgotnienie gleby po zbiorze niż po innych roślinach zbożowych.

Zapotrzebowanie roślin na wodę okazuje się różne w poszczególnych fazach rozwoju. Na początku jest ono mniejsze, od kiełkowania do kwitnienia (do połowy lipca) opady rozłożone równomiernie powinny wynosić ok. 100 mm. Największe zapotrzebowanie na wodę przypada na okres kwitnienia. Opady powinny wtedy wynosić ok. 150 mm. Wymagania wodne po tym okresie zmniejszają się, a susza  przyspiesza dojrzewanie, ogranicza transpirację i nalewanie ziarna, wpływając tym samym na wielkość plonów. Kukurydza może pobierać wodę ze znacznych głębokości – do 1,5 m, a na glebach głębokich nawet z 3–4 m. Najlepiej jednak, gdy woda gruntowa znajduje się na głębokości 1 metra. Szacuje się, że jedna roślina podczas wegetacji zużywa ok. 200 l wody.

Kukurydza ma najsilniej rozwinięty system korzeniowy ze wszystkich zbóż. Składa się on z jednego korzenia zarodkowego i licznych korzeni przybyszowych, które wyrastają z podziemnych i dolnych nadziemnych węzłów łodygi, tworząc korzenie podporowe. Główna masa korzeni znajduje się na głębokości 10–30 cm, dlatego ważne jest, aby opady występowały, gdy roślina się ukorzenia. W całym okresie wegetacyjnym opady powinny wynosić ponad 200 mm, pozostałą część wody roślina pobierze z wód gruntowych i zapasów w glebie, a także z rosy.

Duże znaczenia ma również wilgotność powietrza. Jeśli jest ona niska, wzrasta transpiracja i straty wody z gleby. Może nastąpić wtedy zachwianie równowagi między parowaniem przez liście a pobieraniem wody przez korzenie.

Potrzeby nawozowe

Kukurydza pobiera z gleby dużo składników pokarmowych, dlatego wymaga intensywnego nawożenia. Najwięcej pobiera na 1 t ziarna potasu (33 kg K2O) i azot (29 kg N), mniej fosforu (13 kg P2O5), co uzależnione jest od temperatury gleby. Pobiera również z gleby około 8 kg CaO i 9 kg MgO. Wielkość dawek nawozów powinna być dostosowana do wysokości oczekiwanego plonu oraz dostępnych składników w glebie wczesną wiosną.

Potrzeby nawozowe. Pobieranie składników pokarmowych przez kukurydzę jest zróżnicowane w zależności od fazy rozwojowej. Na początku pobiera ich mniej, a przyspiesza w fazie 7–8 liści i stopniowo wzrasta.

Kukurydza jest rośliną azotolubną. Pierwiastek ten jest intensywnie pobierany w okresie od wykształcenia 6–8 liści do fazy zasychania znamion, zwykle od drugiej dekady czerwca do drugiej dekady sierpnia. W okresie tym rośliny pobierają blisko 85 proc. całkowitej ilości składnika. Reszta pobierana jest w początkowym okresie wzrostu – 3 proc. i podczas wypełniania ziarna –12 procent. Dlatego dobrze jest podzielić dawkę azotu na dwie części – przedsiewną i pogłówną. Dla ustalenia wielkości uzupełniającej dawki azotu i terminu jej zastosowania potrzebne jest diagnozowanie stanu odżywienia roślin.

Azot. Potrzeby nawozowe kukurydzy na azot można określić na podstawie szacunkowego bilansu azotu, który uwzględnia: wartość nawozową stanowiska, przewidywany plon i ilość azotu, jaka będzie pobrana przez roślinę. Dawkę nawozu można również określić za pomocą oznaczenia Nmin w glebie, które wykonują stacje chemiczno-rolnicze. Niewielka zawartość Nmin w glebie informuje bowiem o dużych potrzebach nawożenia azotem oraz o konieczności zastosowania wysokiej dawki nawozu. Duża koncentracja Nmin umożliwia ograniczenie nawożenia azotem.

Fizjologicznie uzasadniony jest podział całkowitej dawki azotu na przedsiewną (około 2/3 całkowitej) i pogłówną, zastosowaną w czasie wegetacji. We Francji jest zasada, że dawka azotu nie powinna przekraczać 0,2 spodziewanego plonu ziarna: przy plonie 6 t/ha dawka azotu powinna wynosić 120 kg N/ha, natomiast, gdy plony kształtują się na poziomie 10 t/ha ziarna, dawka wynosiłaby 200 kg N/ha.

Do nawożenia przedsiewnego szczególnie nadają się nawozy wolno działające, takie jak mocznik (46 proc. azotu) czy saletrzak (27 proc. azotu), a na glebach zasadowych – siarczan amon. Możliwe jest też zastosowanie nawozów szybko działających – saletry amonowej, amonowo-wapniowej, roztworu saletrzano-mocznikowego RSM lub nawozów wieloskładnikowych, które zawierają również fosfor i potas. Przed sezonem, który zapowiada się na ciepły i krótki, można zastosować też szybko działającą saletrę amonową i amonowo-wapniową (34 proc. azotu).

Pogłówne nawożenie azotowe kukurydzy powinno być wykonywane przy wysokości roślin 30–35 cm. Jednak w czasie zabiegu istnieje zagrożenie ich poparzenia, kiedy granulki nawozu zatrzymają się w kątach liści i po rozpuszczeniu w wodzie tworzą silny stężony roztwór, który może działać toksycznie na tkanki roślin. Dlatego należy wysiewać nawozy, gdy jest sucho, rozsiewaczami wyposażonymi w aplikatory do wysiewu rzędowego, aby umieścić nawóz bezpośrednio na powierzchni gleby obok rośliny. Dobrze jest wtedy zastosować nawóz granulowany, szybko działający, na przykład saletrę amonową czy wapniową. Można również zastosować azot w postaci ciekłej – roztwór saletrzano-mocznikowy RSM. Nawóz ten należy stosować doglebowo, najlepiej dzieląc dawkę na dwie, trzy części. Przedsiewną trzeba zastosować, używając rozpylaczy, kolejne, pogłówne, w fazie 2–3 liści raz 6–10 liści. Wtedy nawóz rozlewa się za pomocą rur lub węży rozlewowych zamontowanych na opryskiwaczach.

Nawożenie startowe. Nawożenie fosforowe i potasowe najkorzystniej jest zastosować jesienią pod orkę przedzimową. Ale coraz popularniejsze jest stosowanie nawożenia startowego fosforem: fosforan amonu umieszcza się wtedy podczas siewu 5 cm poniżej i 5 cm w bok od nasion kukurydzy. Zapewnia to większą dostępność składnika dla młodych roślin, szczególnie potrzebnego w początkowym okresie wzrostu, gdy są narażone na niekorzystną pogodę. Dawkę nawozu trzeba wtedy podzielić na dwie części – przedsiewną i startową.

Nawozy naturalne. Uprawiając kukurydzę, można również stosować nawozy organiczne, które są najlepiej wykorzystywane na glebach lekkich i na stanowiskach, na których obornik nie był stosowany już od dłuższego czasu. Jesienią stosuje się obornik. Gnojowicę na glebach lekkich stosuje się na przedwiośniu w dawkach 80–100 m3/ha, które zawierają około 9 proc. suchej masy.

Zawartość Nmin (kg/ha) – potrzeby nawożenia azotem wczesną wiosną
(Źródło: Fotyma, Maćkowiak, 2002)

Na glebach lekkich:

  • bardzo duże – do 40,
  • duże – 42–60,
  • średnie – 61–80,
  • małe – 81–100,
  • bardzo małe – powyżej 100.

Na glebach średnich, ciężkich:

  • bardzo duże – do 50,
  • duże – 51–70,
  • średnie – 71–90,
  • małe – 91–120,
  • bardzo małe – powyżej 120.

Wpływ niedoboru składników

  • Azot, ograniczenie jego w pobieraniu z gleby poniżej 5 st.C. Zahamowaniem wzrostu młodych roślin i ich żółknięciem, za wczesnym zasychaniem liści, które są wąskie, bladozielone, z kolbami małymi i słabymi wypełnionymi na szczycie.
  • Niedobór potasu silnie ogranicza plony zielonej masy i ziarna wskutek osłabienia fotosyntezy, zmniejsza odporność roślin na choroby i niekorzystne warunki środowiska. Objawami niedoboru składnika jest zatrzymanie wzrostu młodych roślin oraz ciemnozielone zabarwienie liści, pojawiają się też nekrozy na ich szczycie i brzegach. Przejawiają się również złym wypełnieniem szczytu kolb i luźnym osadzeniem w nich ziaren.
  • Fosfor, problemy z pobraniem tego składnika występują, gdy temperatura jest niższa od 12 st.C. Niedobory wpływają na ograniczenie rozwoju systemu korzeniowego, co ma negatywny wpływ na dojrzewanie ziarna i jego wykształcenie. Liście zasychają przy braku wody, pojawiają się czerwone przebarwienia wzdłuż brzegów blaszek liściowych. Kolby są małe, z nierozwiniętymi ziarniakami.
  • Magnez, niekorzystne warunki klimatyczne i zła struktura gleby ograniczają pobieranie składnika. Jego niedobór objawia się zaburzeniami w przebiegu kwitnienia i zapylania, zmniejszeniem liczby kolb i gorszym ich zaziarnieniem. Żółtobiałe przebarwienia nerwów, głównie starszych liści, i czerwone niżej położonych na dolnej stronie liści są objawami niedoboru magnezu.
  • Wapń, zbyt wysokie nawożenie NPK i niskie pH przyczyniają się do ograniczeń w pobieraniu składnika, co wpływa na zaburzenia przemian węglowodanów. Objawem jest zwijanie się i sklejanie liści.

Nasiona wysiane

Do siewu kukurydzy można używać jedynie nasion oryginalnych, pokolenia F1, które są rozprowadzane przez firmy nasienne i hodowlane. Nie można wysiewać nasion z własnej reprodukcji lub ze źródeł niewiadomego pochodzenia bez świadectwa Stacji Oceny Nasion. Materiał siewny powinien charakteryzować się dużą wartością użytkową, zdolnością i energią kiełkowania nie mniejszą niż 95 proc., a także wyrównaniem wielkości ziarniaków, co ułatwia siew siewnikiem punktowym. Nasiona powinny być wcześniej zaprawione zaprawami grzybo- i owadobójczymi oraz repelentami przeciwko ptakom i zwierzynie łownej.

Uprawa roli. Dobre wyrównanie pola umożliwia wysiew ziarniaków na równą głębokość. Nasiona umieszczane są w wilgotnej warstwie gleby o nienaruszonych kapilarach, co umożliwia podsiąkanie wody i przykrywanie ich glebą pulchną i cieplejszą. Kiełkowanie i wschody są wtedy szybsze i bardziej wyrównane. Wiosną zabiegi uprawowe należy zacząć możliwie szybko. Najpierw pole trzeba zwłókować lub bronować bronami odwróconymi zębami do góry. Powoduje to przerwanie parowania i wyrównanie powierzchni, a także przyspiesza ogrzewanie gleby. Spulchnianie gleby głębiej, na 10–14 cm kultywatorem, jest dobre tylko na glebach ciężkich i zwięzłych po długotrwałych deszczach, albo tam, gdzie stała woda. Ale zbyt wczesne rozpoczęcie prac, kiedy gleba jest bardzo wilgotna może prowadzić do utworzenia się kolein po śladach ciągnika, co niszczy strukturę gleby. Kiedy powierzchnia gleby przeschnie, można zastosować przedsiewne nawożenie.

Na glebach lekkich uprawki przedsiewne mogą być ograniczone tylko do dwukrotnego bronowania broną zębową ciężką. Ważne jest, aby zachować jak największy zapas wody, dlatego nie należy używać narzędzi i maszyn intensywnie spulchniających glebę. Lepiej jednak zastosować bierny agregat uprawowy połączony na przykład z wałem strunowym. Na glebach typowo przeznaczonych pod uprawę kukurydzy dobrze jest stosować agregaty uprawowe, gdzie narzędziem roboczym jest brona z zębami sprężynowymi z dwoma wałami strunowymi. Na glebach ciężkich, ze względu na trudności z utrzymaniem głębokości pracy, można stosować kultywator z wąskimi zębami sprężynowymi. Rozstaw zębów zakończonych redliczkami powinien wynosić od 8 do 10 cm, co zapewnia spulchnienie gleby na jednakowej głębokości.

Bezpośrednio przed siewem rolę trzeba spulchnić i wyrównać jej powierzchnię. Zestaw uprawowy powinien pracować z prędkością nie mniejszą niż 6–7 km/h. Głębokość spulchniania powinna być równa głębokości planowanego siewu kukurydzy i wynosić od 4 do 8 cm. Nasiona umieszczone w warstwie gleby, która nie ma zniszczonych kapilar, otrzymują optymalną ilość wody potrzebną do kiełkowania

Siew. Termin siewu kukurydzy przypada przeważnie na trzecią dekadę kwietnia w rejonie południowo-wschodnimi i południowo-zachodnim, a w pozostałych od 25 kwietnia do 5 maja. Fenologicznie jest to termin kwitnienia czereśni, czeremchy i mniszka lekarskiego. Temperatura gleby na głębokości 6–8 cm powinna wynosić 6–8 st.C. Wysiew nasion wcześniej nie jest zalecany, ze względu na niską temperaturę, kiedy kiełkowanie i wschody roślin mogą się przedłużyć, a ziarniaki są bardziej narażone na pojawianie się chorób i szkodników glebowych. Siew późniejszy również nie jest wskazany. Owszem, wpływa na szybsze wschody, jednak opóźnia dojrzewanie, a tym samym obniża wartość paszową i plon. Głębokość siewu zależy też w dużej mierze od rodzaju gleby, bo na zwięzłych, bardziej wilgotnych może wynosić 4–5 cm, a na lżejszych i przy siewach opóźnionych – do 8 cm. Kukurydza wymaga równomiernego rozmieszczenia nasion w rzędach, aby każda roślina miała w miarę jednakowe warunki rozwoju. Maszynami, które spełniają te wymogi, są siewniki punktowe, najlepiej pneumatyczne. Można wtedy uzyskać zakładaną gęstość i głębokość siewu, również zużycie nasion jest ograniczone do niezbędnego minimum. W wypadku tych siewników optymalną prędkością jest 5 km/h, a dla mechanicznych – 7 km/h. Ważna jest też rozstawa rzędów, ponieważ roślina reaguje na gęstość rozstawienia na polu. Powinna ona wynosić 70–80 cm, aby szerokość opon i rozstaw kół ciągnika nie powodowały ugniatania gleby, a w przyszłości nie niszczył znacząco roślin. Ułatwia to bowiem pielęgnację, jak i zbiór kukurydzy, bo używa się do niego kombajnów i silosokombajnów z adapterami rzędowymi. Mniejsza rozstawa rzędów pozwala jedynie zebrać kukurydzę przeznaczoną na kiszonkę przy użyciu sieczkarni z adapterem listwowym.

Obsada roślin jest uzależniona głównie od typu użytkowania kukurydzy, wczesności i jakości gleby. W uprawie na ziarno zaleca się obsadę 70–90 tys. roślin, na CCM – 80–100 tys. roślin, a na kiszonkę z całych roślin – 90–120 tys. na hektar. Większa obsada wymagana jest przy uprawie na kiszonkę  i na gorszych stanowiskach. Ale obsada za wysoka, gdy rośliny konkurują ze sobą o dostęp do światła, wodę i składniki pokarmowe, nie jest wskazana. Wpływa ona negatywnie: ogranicza zawiązywanie kolb, gorsze jest zaziarnienie i opóźnione dojrzewanie.

Wybrane zaprawy nasienne zabezpieczające przed:

  • głownią guzowatą: Sarox T 500 FS, Vitavax 200 FS;h zgorzelą siewek: Maxim XL 035 FS,  Sarox T 500 FS, Vitavax 200 FS, Zaprawa nasienna T zawiesinowa;
  • drutowcami: Marshal 250 DS;
  • pędrakami: podczas siewu można także stosować rzędowo granulat Furadan 5 GR w dawce 15 kg na hektar;
  • ploniarką gnijką i zbożówką: Mesurol 500 FS, Marshal 250 DS, podczas siewu można także stosować rzędowo granulat Furadan 5 GR w dawce 15 kg na hektar;
  • rolnicami: podczas siewu można stosować rzędowo aplikatorem do granulatów  Furadan 5 GR (15 kg na hektar).

Obsada kukurydzy na 1m2 w zależności od wczesności i kierunku użytkowania:
1. wczesne: ziarno i CCM – 10–12, kiszonka –11–13,
2. średnio wczesne: ziarno i CCM – 9–11, kiszonka – 10–12,
3. średnio późne: ziarno i CCM – 8–10, kiszonka – 9–11,
4. późne: ziarno i CCM – 7–9, kiszonka – 8–10.

Odmiana doskonała

Właściwy dobór odmiany aż w 30 proc. kształtuje plon kukurydzy. Aby porównanie odmian było obiektywne, należy uzyskać informacje o plonowaniu odmiany w danym regionie w okresie ostatnich kilku lat. Takie badania prowadzone są przez Centralny Ośrodek Badania Odmian Roślin Uprawnych w Słupi Wielkiej. Odmiany przed ich przyjęciem do rejestru przechodzą kilkuletnie badania WGO (wartości gospodarczej): w badaniach przedwstępnych, wstępnych i rejestrowych, oraz badania OWT: odrębności, wyrównania i trwałości. Na ich podstawie określa się wczesność (liczbę FAO) w warunkach klimatycznych Polski. Przydatność nowszych odmian zostaje też zweryfikowana w doświadczeniach porejestrowych (PDO). Odmiany takie spełniają pewne normy: cechuje je odpowiednia zdolność plonotwórcza, powinny mieć wyrównany pokrój i trwałość morfologiczną w kolejnych latach. Odmiany w trakcie badań muszą odznaczać się dobrym plonowaniem powtarzalnym w latach, właściwą wczesnością dojrzewania, zadowalającą zdrowotnością i małą wrażliwością na wyleganie.

W Polsce uprawia się wyłącznie odmiany kukurydzy mieszańcowej hodowli krajowych, jak i zagranicznych. Tych drugich jest zdecydowanie więcej. Co oznacza termin mieszaniec? Jest to odmiana, która została skrzyżowana z odpowiednio dobranych linii wsobnych lub mieszańców pojedynczych. Plon ziarna i suchej masy tych odmian jest o 20–30 proc. wyższy, a także są one mniej podatne na choroby fuzaryjne i wyleganie łodygowe podczas dojrzewania i zasychania roślin.

Nie ma odmiany kukurydzy, która zawierałaby wszystkie pozytywne cechy, na przykład odmiany bardzo wczesne rzadko przekraczają średni poziom plonowania, są też bardziej narażone na choroby fuzaryjne. Z kolei te najbardziej plenne dojrzewają dość późno.

Typ użytkowania. Odmiany przeznaczone na ziarno są niższe od kiszonkowych i ich kolby osadzone są niżej. Charakteryzują się korzystnym stosunkiem masy ziarna do reszty rośliny, szybkim wysychaniem ziarna na polu, co ułatwiają luźno ułożone liście okrywowe kolby i cieńsza okrywa owocowo-nasienna ziarniaka. Kolby powinny być ułożone na jednym poziomie, co ułatwia zbiór kombajnowy.

Mieszaniec kukurydzy przeznaczony do uprawy na ziarno nie powinien być wysoki, bez skłonności do krzewienia się, powinien charakteryzować się dużym udziałem w kolbie ziarna i małym rdzeni, wysokim potencjałem plonowania oraz odpowiednią wczesnością dostosowaną do rejonu uprawy, możliwością rozwoju w niższych temperaturach i możliwością dosychania ziarna w polu. Powinien odznaczać się odpornością na fuzaryjną łamliwość łodyg i na wyleganie korzeniowe oraz odpornością na patogeny. Mieszańce te mogą być wykorzystywane w produkcji CCM.

Natomiast odmiany przeznaczone na kiszonkę powinny osiągać wysoki plon suchej masy łodyg, liści i kolb, a także wysoką strawność wegetatywną roślin. Zawartość suchej masy powinna zawierać się w granicach 30–35 proc., a udział kolb w plonie najlepiej gdyby przekraczał 50 procent. Nowoczesne odmiany mają cechę „stay green”, co oznacza, że ich łodygi i liście zachowują zieloność w okresie dojrzewania, umożliwiając dłuższą akumulację składników pokarmowych i większą koncentrację suchej masy w kolbach. Wydłużony jest okres zbioru, a masa, którą uzyskuje się z mieszańców tego typu, łatwiej się zakisza, bo zawiera więcej wody w liściach i łodygach. Ważna jest też wczesność zamierzonego terminu zbioru, aby podczas przeciętnej pogody osiągnęła dojrzałość silosową na początku września, żeby można było uprawiać rośliny następcze. Może posiadać niewielką zdolność do krzewienia.

Nowoczesna hodowla zmierza w kierunku roślin bardziej strzelistych, liści ustawionych pionowo, ze względu na nasłonecznienie łanu i lepsze wykorzystanie promieni słonecznych. W kukurydzy ma to bardzo duże znaczenie, bo ilość energii, której potrzebuje do rozwoju, jest bardzo ważna. 

Wczesność. Podstawowym kryterium cech odmianowych jest wczesność rośliny, czyli długość okresu wegetacyjnego. Dla każdego regionu kraju jest ona inna, dlatego odmiany powinny być dopasowane na podstawie ich klasy wczesności. Określana jest ona liczbą FAO. Polska została podzielona na trzy rejony uprawy kukurydzy. Najlepsze warunki panują w rejonie I – południowo-wschodnim i południowo-zachodnim. W tym regionie można uprawiać kukurydzę na ziarno, CCM – do 280 FAO i kiszonkę – do 300 FAO. W rejonie II – środkowym – uprawia się mieszańce na ziarno i CCM – do 240 FAO oraz kiszonkowe – do 280 FAO. W rejonie III – północnym i podgórskim – uprawia się odmiany wczesne i średnio wczesne, na CCM – do 200 FAO, natomiast na kiszonkę – do 240 FAO.

Typ hodowlany. Wśród zarejestrowanych odmian kukurydzy dominują mieszańce pojedyncze oraz trójliniowe. Rzadziej pojawiają się mieszańce podwójne powstałe z czterech linii wsobnych. Mieszańce pojedyncze, czyli dwuliniowe – SC, składają się z dwóch linii (A x B). Wykazują one największy efekt heterozji i największą zdolność plonotwórczą. Są to odmiany przeważnie wyrównane. Ich wadą jest trudna produkcja nasienna i stąd wysoka cena handlowa nasion. Mieszańce trójliniowe – TC, łączą w sobie pozytywne cechy odmian podwójnych z większą zdolnością plonowania i lepszym wyrównaniem. Odmiany podwójne – DC, są produktem krzyżowania dwóch mieszańców pojedynczych (AB) x (CD). Dominowały one w początkowych latach hodowli mieszańcowej. Przypisuje się im większe dostosowanie do siedliska, ale ich wadą jest mniejszy efekt heterozji i niższy potencjał plonowania oraz słabsze wyrównanie morfologiczne. Dlatego wady te stały się powodem ograniczenia, a nawet zaprzestania ich hodowli.

Jakość kukurydzy

Zgodnie z Polska Normą ziarno kukurydzy przeznaczone do przetwórstwa na cele konsumpcyjne, na paszę i będące przedmiotem obrotu handlowego musi być zdrowe, czyste, dobrze wykształcone, bez obcych zapachów lub zapachów wskazujących na jego zepsucie. Nie może zawierać jakichkolwiek żywych owadów i roztoczy widocznych gołym okiem.

Wilgotność – nie może przekroczyć 14,5 proc.,
Łączna zawartość ziaren uszkodzonych kukurydzy (połamanych, poślednich, czyli przesiewających się przez sito o średnicy oczek 4,5 mm, niezdrowych, uszkodzonych przez szkodniki) oraz ziaren innych zbóż nie powinna przekraczać 10 proc., w tym: ziarna połamane i poślednie – do 8 proc., ziarna niezdrowe – do 1 proc., ziarna uszkodzone  przez szkodniki – do 2 proc., ziarna porośnięte – do 1 proc., ziarna innych zbóż – do 4 proc., materiał obcy – do 2 proc. (w tym materiał obcy nieorganiczny – do 1 proc.), nasiona szkodliwe i/lub toksyczne – do 0,5 proc.

W skupie interwencyjnym UE wymagania dotyczące jakości ziarna kukurydzy są nieco inne niż w wypadku Polskiej Normy:

  • wilgotność – do 13,5 proc.;
  • zawartość zanieczyszczeń – do 12 proc, w tym: ziarna połamane – do 5 proc., zanieczyszczenia ziarnowe – do 5 proc. (w tym przegrzane przy suszeniu – do 0,5 proc.), ziarna porośnięte – do 6 proc., inne zanieczyszczenia – do 3 proc. (w tym szkodliwe nasiona obce – do 0,1 proc.);
  • gęstość ziarna w stanie zsypnym – nie mniej niż 71 kg/hl.  (aa)

Zaprawa na stonkę  W połowie lutego zaprawa Ponocho Pro 600 FS dostała tymczasową rejestrację do zwalczania zachodniej kukurydzianej stonki korzeniowej – szkodnika kwarantannowego w kukurydzy. Technologia zaprawiania Poncho Pro jest skomplikowana i wymaga specjalistycznych zaprawiarek. Dlatego produkt ten nie będzie dostępny w handlu, ale będzie można zamówić nasiona chronione tą zaprawą. 

Źródło: "Farmer" 05/2008