Larwy skrzypionek, wyjadając miękisz liści, mogą zmniejszyć powierzchnię asymilacyjną liścia flagowego i podflagowego o 50 proc., a w skrajnych przypadkach (masowe występowanie i brak zwalczania) nawet o 80 proc. Tak poważne uszkodzenia górnych liści będących jednym z podstawowych elementów morfologicznych uczestniczących w wypełnieniu ziarniaków materiałami zapasowymi bardzo silnie oddziałuje na plon. Przy masowym pojawie skrzypionek straty mogą wynosić ponad 30 proc.

W Polsce występują dwa gatunki tego szkodnika - skrzypionka zbożowa (Oulema melanopa) i skrzypionka błękitek (Oulema cyanella). Jeszcze kilkanaście lat temu nasilenie ich występowania było niewielkie, przez co nie powodowały szkód o znaczeniu gospodarczym. Ich liczebność gwałtownie wzrosła dopiero w ostatniej dekadzie. Z całą pewnością ma to związek z ogromnym wysyceniem płodozmianów roślinami zbożowymi, które niejednokrotnie są uprawiane po sobie przez kilka lat. Z obserwacji Instytutu Ochrony Roślin wynika, że wzrost populacji tych szkodników dotyczy całej Polski. Są natomiast różnice w rozmieszczeniu gatunkowym. W województwach południowo-wschodnich przeważa skrzypionka błękitek. Na pozostałym obszarze kraju dominuje skrzypionka zbożowa.

Zasadnicze różnice między tymi gatunkami dotyczą wielkości owadów dorosłych, ich barwy oraz miejsca przepoczwarczenia się larw. Chrząszcze skrzypionki zbożowej dorastają do 5-6 mm długości. Pokrywy skrzydeł są barwy niebiesko-zielonej z metalicznym połyskiem. Przedplecze i nogi mają pomarańczowe, a stopy czarne. Larwy przepoczwarczają się w glebie.

Chrząszcze skrzypionki błękitek są nieco mniejsze. Osiągają 4-5 mm długości. Pokrywy skrzydeł są koloru granatowego, natomiast przedplecze i całe nogi - czarne. W odróżnieniu od poprzedniego gatunku larwy przepoczwarczają się nad ziemią, w piankowatych kokonach na różnych częściach roślin - liściach, kłosach, dokłosiu lub źdźble.

Chrząszcze obu gatunków zimują w ściółce na miedzach, śródpolnych kępach krzewów, na brzegach lasów. W trzeciej dekadzie kwietnia, gdy średnia temperatura powietrza przez 2-3 dni przekracza 9oC, opuszczają miejsca zimowania i podejmują żerowanie na liściach zbóż i traw. W pierwszej dekadzie maja kopulują i od połowy tego miesiąca do połowy czerwca samice składają jaja pojedynczo lub w złożach po 2-3 sztuki na najmłodszych liściach zbóż. Gdy mają możliwość, wybierają łany gęste, a tym samym bogato ulistnione, gwarantujące larwom dostatek pożywienia.

Po złożeniu jaj chrząszcze skrzypionek giną. Larwy wylęgają się w II i III dekadzie maja i na początku czerwca. Jeżeli w drugiej połowie maja wystąpi nawet krótki ulewny deszcz, może on spowodować znaczne obniżenie liczebności przyszłych populacji, ponieważ jaja i wylęgające się larwy są zmywane z powierzchni liści. Pewną rolę w ograniczeniu liczebności jaj i larw skrzypionek odgrywają ich wrogowie naturalni, np. pasożytnicze błonkówki czy larwy biedronek.

Wylęgłe przed kłoszeniem się zbóż larwy najczęściej po bardzo krótkim 2-, 4-dniowym żerowaniu na dolnych liściach wędrują na wyżej położone młodsze liście, aby na nich kontynuować żer. Później nalatujące na łan samice składają jaja także na liściach flagowych i podflagowych. Stąd często można na nich obserwować równocześnie: wylęgłe pierwsze larwy z dolnych liści, chrząszcze i jaja. Młode larwy skrzypionek są brunatno-żółte, wyglądem przypominają małe ślimaczki o kulistej czarnej głowie. Są miękkie, silnie łukowate, długości do 5 mm. Otwór odbytowy larw znajduje się na górnej stronie ostatniego segmentu odwłoka, dlatego odchody wyrzucane są na stronę grzbietową. Całe ich ciało pokryte jest lepkim śluzem i kałem. Odchody pełnią funkcję ochronną przed wysuszeniem na skutek promieniowania słonecznego oraz zabezpieczają je przed drapieżnikami. Larwy odżywiają się miękiszem, zdrapując go wzdłuż nerwów liści. Naukowcy szacują, że jedna larwa skrzypionki może zniszczyć ok. 3,5 cm2 powierzchni liścia. Żerując, nie przegryzają liścia na wylot, lecz uszkadzają górną skórkę i tkankę miękiszową. Pozostająca dolna skórka zasycha i bieleje. Prowadzi to do powstawania podłużnych dziurek na liściach. Larwy, poruszając się, pozostawiają część śluzowatej wydzieliny na powierzchni liści. Stopniowe zrzucanie wydzieliny jest jednym z symptomów osiągania przez larwy dojrzałości rozwojowej - wraz z wiekiem robią to coraz rzadziej, aż w końcu całkowicie zaprzestają tej czynności. Żerowanie larw na pszenicy ozimej może trwać do końca dojrzałości mlecznej. Po zakończeniu żerowania przemieszczają się do miejsc przepoczwarczania. Stadium poczwarki trwa ok. 12 dni. Po przepoczwarczeniu chrząszcze skrzypionek żerują jeszcze przez jakiś czas na trawach i samosiewach, po czym kryją się na zimowanie. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie tych szkodników.

Skrzypionki redukują powierzchnię asymilacyjną najbardziej plonotwórczych liści - flagowego i podflagowego, co jest dla roślin szczególnie niebezpieczne, bo w znaczny sposób ogranicza asymilację. Straty ekonomiczne powodowane inwazją skrzypionek mogą być bardzo wysokie. W przypadku epidemicznego pojawu tego szkodnika powierzchnia liści zbóż może być zredukowana maksymalnie o 60 proc., przy stracie plonu głównego o 30-40 proc. W ostatnich latach wysokie zagrożenie z ich strony występowało w województwach: kujawsko-pomorskim, dolnośląskim, opolskim, łódzkim, śląskim, świętokrzyskim, podkarpackim i lubelskim.

Podstawę ochrony profilaktycznej przed skrzypionkami stanowi płodozmian. Niezbędny jest też zrównoważony program nawożenia plantacji roślin zbożowych, który pozytywnie wpływa na wzmocnienie zdrowotności roślin, ich potencjał obronny oraz zdolności regeneracyjne.

Stosowanie insektycydów jest obecnie (i pozostanie w najbliższych latach) podstawową metodą ochrony upraw przed agrofagami. Środki ochrony roślin należy stosować w sposób bezpieczny dla środowiska - zgodnie z etykietą. Bardzo ważny jest termin i sposób wykonania zabiegu oraz warunki atmosferyczne w momencie przeprowadzania go. Dobór odpowiedniej dawki środka ochrony roślin, prawidłowe przygotowanie cieczy użytkowej, właściwie wykonany zabieg opryskiwania roślin mogą decydować o skuteczności zabiegu.

Zwalczanie skrzypionek to przede wszystkim opryskiwanie roślin insektycydami nalistnymi. Zabiegi te wykonujemy po stwierdzeniu, że został przekroczony próg ekonomicznej szkodliwości określony dla: pszenicy ozimej, pszenżyta ozimego, jęczmienia ozimego, żyta ozimego - 1-1,5 larwy na 1 źdźbło, a dla pszenicy jarej, pszenżyta jarego, jęczmienia jarego, owsa - 0,5 larwy na 1 źdźbło. Wielkość progu może ulegać zmianie, stąd też podane wartości są jedynie pomocą przy podejmowaniu decyzji co do przeprowadzenia zabiegu. Optymalnym terminem do wykonania zabiegu przeciwko skrzypionkom jest okres masowego wylęgu larw. W tabeli podano zalecane insektycydy przeznaczone do zwalczania skrzypionek.

Artykuł pochodzi z nr 5/2015 Farmera.