Ostra plamistość oczkowa, zwana też rizoktoniozą zbóż, to choroba wywoływana przez grzyby z rodzaju Rhizoctonia. Objawem chorobowym są kremowe lub jasnobrunatne plamy z ciemnobrunatną obwódką, które pojawiają się na międzywęźlach źdźbła. Są wyraźnie odgraniczone od zdrowej tkanki, mają kształt oczkowaty i są ostro zakończone. Na korzeniach znajdują się charakterystyczne zbrunatnienia, związane z ich gniciem. Zainfekowane korzenie zwiększają podatność roślin na stres suszy, niedobór składników odżywczych i wtórne zakażenia innymi chorobami korzeni. Źródłem infekcji są głównie resztki pożniwne. Zarażeniu sprzyjają okresy chłodnej i suchej pogody. Zboża ozime są bardziej narażone na infekcję niż jare.

Występowaniem ostrej plamistości oczkowej zajmują się m.in. naukowcy z Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego w Bydgoszczy. Obserwacje na polach produkcyjnych pszenicy, położonych w 8 województwach północnej i środkowej Polski prowadzone są już od 2004 r. W ciągu 10 lat łącznie przebadano 536 pól. Na podstawie tak szeroko zakrojonych badań prowadzonych przez dr. Grzegorza Lemańczyka i jego współpracowników stwierdzono wyraźne zróżnicowanie w latach nasilenia występowania tej choroby. Jednocześnie zauważalna jest tendencja wzrostu powszechnej jej obecności w zbożach. Stwierdzono również pewną regularność - w latach, w których obserwuje się dużą łamliwość źdźbła (rok 2014 był rokiem silnej presji tych chorób), notuje się mniejsze nasilenie rizoktoniozy i odwrotnie.

Naukowcy z Bydgoszczy analizowali także odporność odmian (badaniami objęto 168) na tę chorobę w doświadczeniach polowych i w warunkach laboratoryjnych. Nie stwierdzono odmian odpornych na porażenie przez sprawcę plamistości oczkowej. Natomiast udało się wyłonić odmiany mniej podatne na infekcje. Szczególnie wyróżniły się Fregata oraz Figura. Najbardziej podatnymi odmianami w doświadczeniu były natomiast: Loyal, Jantarka, Cubus, Kuban, Muszelka, Ostka Strzelecka, Dekan oraz Rywalka.

Grzyby z rodzaju Rhizoctonia ssp. dość powszechnie występują w glebie. Według prowadzonych badań w latach 2009/2010, aż w 80 proc. pobranych prób gleby do analizy wykryto grzyby Rizoctonia cerealis i Rizoctonia solani, które powodują plamistość oczkową zbóż. Także badania prowadzone przez grupę szwajcarskich i niemieckich naukowców, opublikowane w Plant Patology (2013) dotyczące Rhizoctonia spp., potwierdzają powszechność występowania tego patogenu w glebach europejskich. Na podstawie analizy próbek gleby pochodzących z 282 miejsc stwierdzono występowanie tego grzyba w 68 proc. przypadków. Próby pochodziły z pól produkcyjnych z Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Polski, Włoszech, Hiszpanii, Węgier i Czech. Wyodrębniono z nich wiele izolatów grzyba. Więcej niż trzy izolaty otrzymano z 45 proc. miejsc. Większość z nich (70 proc.) zidentyfikowano jako Rizoctonia solani.

Jak wynika z powyższych badań, w sprzyjających warunkach występuje wysokie ryzyko porażenia tym patogenem. Stosowanie właściwego płodozmianu, unikanie monokultur i uproszczeń w uprawie to podstawowe metody ograniczania tej choroby.

Ostatnio firma Syngenta wprowadziła na rynek pierwszą zaprawę nasienną - Vibrance Gold 100 FS, mającą chronić pszenicę ozimą i jarą przed tą chorobą, a także wieloma innymi.

Vibrance Gold 100 FS zawiera w swoim składzie trzy substancje aktywne. Pierwszą z nich jest sedaksan. To nowo zsyntetyzowana substancja czynna, należąca do grupy karboksyamidów (SDHI). Ponadto zaprawa zawiera jeszcze dwa inne związki czynne: fludioksonil (z grupy fenylopiroli) oraz difenokonazol (z grupy triazoli).