Celem prowadzenia łanu jest otrzymanie stabilnych w latach, opłacalnych ekonomicznie, dobrej jakości plonów ziarna, z zachowaniem dbałości o środowisko przyrodnicze. Można to uzyskać, znając fizjologię rośliny uprawnej, a przez to optymalizując warunki wzrostu w celu kształtowania tych cech struktury plonu i budowy łanu, które w największym stopniu decydują o plonie i jego jakości.
Plon ziarna z jednostki powierzchni zbóż jest wypadkową liczby kłosów na jednostce powierzchni, liczby ziaren w kłosie i masy tysiąca ziaren. Wymienione komponenty plonu uzależnione są od genetycznych właściwości gatunku i odmiany oraz warunków siedliska i agrotechniki. Uzyskanie wysokiego plonu ziarna związane jest z budową łanu, a zwłaszcza jego wyrównaniem. Łan wyrównany jest wtedy, gdy kłosy są rozmieszczone na tym samym poziomie. Uzyskanie wyrównanego łanu nie jest łatwe, ponieważ poszczególne rośliny różnią się wigorem, a pędy główne z reguły mają tendencję większego wzrostu w stosunku do pędów bocznych.

Ocena pola
Struktura gleby i odpowiedni dla gatunku odczyn to warunki niezbędne dla prawidłowego wzrostu i rozwoju rośliny. Zapewnia to między innymi racjonalna uprawa roli i zmianowanie. Prowadzenie łanu powinno być poprzedzone analizą zasobności gleby w makroelementy, pozwalającą na zbilansowanie składników pokarmowych.

Choroby zbóz

Autor: M. Ptaszyński

Opis: Progi ekonomicznej szkodliwości głównych chorób zbóż

Zadowalające efekty, szczególnie ekonomiczne, można osiągnąć poprzez prowadzenie łanu rośliny zbożowej zasianej w terminie optymalnym, na optymalną głębokość, przy odpowiednim dla danego pola doborze gatunku i odmiany.
Wszystkie czynności związane z prowadzeniem łanu powinny wynikać z oceny pola. Jest to podstawa do podejmowania decyzji dotyczących wykonania poszczególnych prac i czynności uprawowych. Ocenę pola powinno się przeprowadzać w fazach:
1) wschodów i początku krzewienia – ocena obsady roślin, określenie wielkości dawki nawożenia azotem oraz stosowania herbicydów;
2) krzewienia i strzelania w źdźbło – ocena kondycji i równomierności rozwoju rośliny uprawnej oraz stopnia konkurencyjności chwastów i zagrożenia chorobami – podstawa do interwencyjnego użycia herbicydów, określenie dawki i techniki nawożenia azotem, ochrony przed wyleganiem i rozwojem chorób;
3) rozwiniętego liścia flagowego – początek zawiązywania ziarniaków – ocena zagrożenia chorobami kłosa i porażenia szkodnikami, określenie potrzeby dokarmiania zbóż „na jakość ziarna”.

Obsada po wschodach
Ocenę tę wykonuje się po zakończeniu fazy wschodów roślin, tj. około 5–6 dni po ustaniu wyrastania nowych siewek zboża na plantacji. Stwierdzenie, że procent roślin wzeszłych w stosunku do wysianych ziaren jest większy niż 90, daje podstawę do określenia, że wschody są bardzo dobre, a obsada roślin gwarantuje wysokie plony. Jeżeli obsada roślin wynosi od 75 do 90 proc., wschody ocenia się jako dobre. Wschody w granicach od 60 do 75 proc. ocenić można jako dostateczne (średnie). Natomiast wschody poniżej 60 proc. nasion wysianych ocenia się jako złe. Pole takie nie rokuje możliwości uzyskania wysokiego plonu ziarna i należy liczyć się z dużymi nakładami na pielęgnację i nawożenie azotem.

Po ustąpieniu zimy plantacje zbóż ozimych powinny być oceniane w celu określenia obsady roślin żywych i ich kondycji. Zagęszczenie duże i średnie (ponad 70 proc. roślin żywych w stosunku do zeszłych) świadczy o dobrym przezimowaniu roślin. Zagęszczenie małe (do 50 proc.) – o słabym. Przy zagęszczeniu bardzo małym (ok. 40 proc.) należy plantację zaorać, gdyż wszystkie ponoszone nakłady będą nieekonomiczne.

Nawożenie azotem
W przypadku małej obsady roślin szczególnie ważne jest takie pokierowanie łanem, aby zwiększyć krzewienie produkcyjne, nie dopuścić do zbyt dużego obumierania pędów bocznych i redukcji zawiązków kłosków. Najefektywniej na zagęszczenie łanu można wpłynąć azotem podanym w fazie krzewienia – do początku fazy strzelania w źdźbło. Azot zastosowany w tym okresie powoduje wzrost krzewienia produkcyjnego, a przez to zwiększenie liczby źdźbeł kłosonośnych. W łanach rzadkich często dla osiągnięcia zadowalającej obsady kłosów krzewienie produkcyjne zbóż powinno wynosić od 2,5 do 3,5 pędów na roślinie. Osiągniecie takiego współczynnika rozkrzewienia będzie trudne na plantacjach zasianych w terminie opóźnionym i w zasadzie niemożliwe, gdy siew pszenicy wykonano późno. Plantacje o małej obsadzie, wysiane w terminie optymalnym, rozkrzewią się w oczekiwanym stopniu pod warunkiem zwiększenia pierwszej dawki azotu (ruszenie wegetacji – krzewienie) o ok. 30 kg N/ha ponad potrzeby wyliczone z analizy gleby lub potrzeby roślin oraz zastosowania zwiększonej dawki azotu w okresie początku strzelania w źdźbło (faza drugiego kolanka) o ok. 20 kg N/ha.
Ostatnim okresem, w którym można oddziaływać na możliwości produkcyjne roślin, jest faza rozwiniętego liścia flagowego aż do rozpoczęcia kwitnienia. Niedostatek azotu w tym czasie powoduje redukcję płodności kłosa. Zastosowanie azotu nie tylko poprawia płodność kłosa, ale przedłuża aktywność aparatu asymilującego, zwiększa masę ziarniaków oraz wpływa na kształtowanie się cech jakościowych.
Zasiewy z małą obsadą roślin wymagają starannej pielęgnacji odchwaszczającej i ochrony przed patogenami aparatu asymilacyjnego oraz wyleganiem.
Przy prowadzeniu łanu o dużej lub bardzo dużej obsadzie roślin w okresie wiosennym należy spodziewać się znacznej liczby kłosów na jednostce powierzchni, a więc ważne jest otrzymanie jak największej liczby ziarniaków w kłosie i jak największej masy pojedynczego ziarniaka. Takie parametry zapewni minimalne rozwarstwienie łanu pod względem wysokości. W łanach gęstych kłosy niskich pięter mają bardzo mało światła, dlatego silnie reagują na to mniejszym plonem z kłosa.

Pierwszą dawkę nawożenia należy zastosować w fazie krzewienia w ilości ustalonej na podstawie określenia zawartości azotu mineralnego Nmin w ornej warstwie gleby lub na podstawie wielkości spodziewanego plonu, właściwości odmiany czy warunków glebowych. Drugą dawkę azotu stosuje się w miarę potrzeby w okresie strzelania w źdźbło. Nadmiar azotu w tym okresie w łanach gęstych jest niepożądany, ponieważ zwiększa krzewienie nieprodukcyjne, co prowadzi do nadmiernego zagęszczenia łanu, który jest bardziej podatny na choroby i wyleganie. Termin stosowania tej dawki na dobrze odżywioną azotem pszenicę można opóźnić do początku kłoszenia, bez ujemnego wpływu na plonowanie. Pomocne dla określenia potrzeb pokarmowych w tym okresie jest oznaczenie zawartości azotu ogólnego w materiale roślinnym oraz wykorzystanie barwnego testu roślinnego.
Wysiew trzeciej dawki azotu należy uzależnić od kondycji łanu. Na dobrze rozwiniętych łanach, rosnących na polach zasobnych w wilgoć, wysiew azotu trzeba opóźnić do początku kłoszenia. Dla osiągnięcia wysokiego poziomu plonowania wystarczy zastosować nawożenie azotowe w dwu terminach – krzewienia i strzelania w źdźbło. Przy uprawie pszenicy jakościowej konieczne jest zastosowanie trzeciej dawki azotu w okresie kłoszenia do początku dojrzałości mlecznej. Nawożenie w tym okresie wpływa na poprawienie cech związanych z wartością wypiekową pszenicy.

Zwalczanie chwastów
Wyeliminowanie zachwaszczenia to jeden z ważniejszych zabiegów prowadzenia łanu. Straty w plonach spowodowane zachwaszczeniem zależą przede wszystkim od liczebności, składu gatunkowego oraz terminu pojawienia się chwastów. Herbicydy stosuje się przeciw uciążliwym gatunkom chwastów przy nasileniu przekraczającym próg szkodliwości. Rolnik lub doradca powinien regularnie oglądać plantację, aby ustalać ilość chwastów na jednostce powierzchni i natychmiast podejmować zabiegi ochronne.
Gatunki, których wzrost jest bardzo szybki jesienią (jęczmień ozimy i żyto), należy odchwaszczać jesienią, gatunki o powolniejszym wzroście (pszenica, pszenżyto) jesienią lub wiosną. Stosowanie środków chemicznych w dużym stopniu zależy od terminu siewu. W przypadku siewów opóźnionych często lepiej zabieg ten wykonać wiosną. Jednak gdy siew wykonano w terminie optymalnym, jesienne zabiegi herbicydowe również w uprawie pszenicy i pszenżyta są najskuteczniejsze.
Ekonomiczne progi szkodliwości (roślin/m2) w stosunku do pszenicy ozimej wynoszą: miotła zbożowa – 10–20, owies głuchy – 5, przytulia czepna – 5, rumianowate – 5.

Choroby i szkodniki 
Wysokość strat w uprawie zbóż spowodowanych występowaniem chorób szacuje się na około 15 proc., dlatego plantacje powinny być systematycznie lustrowane aż do wypełnienia ziarna pod względem ich zdrowotności i występowania chorób i szkodników.
W końcu fazy krzewienia powinno być określone nasilenie łamliwości podstawy źdźbła. Progi szkodliwości wynoszą: dla pszenicy – 20 proc. porażonych roślin, dla pszenżyta – 15 proc., a dla żyta – 25 procent. W późniejszych fazach rozwojowych wykonuje się obserwacje na występowanie chorób liści i kłosa. Progowe porażenie, po którego przekroczeniu należy wykonać oprysk, podano w tabeli.

Choroby wirusowe

Spośród szkodników największe zagrożenie dla zbóż stwarzają: niezmiarka paskowana, ploniarka zbożówka, mszyce i skrzypionki. Niezmiarkę i ploniarkę zwalcza się w przypadku masowego nalotu w okresie początku krzewienia zbóż. Mszyce należy zwalczać po przekroczeniu progu szkodliwości wynoszącego 5 sztuk na kłosie, natomiast skrzypionkę, gdy na roślinie stwierdzi się obecność 1–2 larw szkodnika.

W 2001 r. w Polsce południowo-wschodniej na plantacjach zbóż ozimych, w tym pszenicy, zanotowano występowanie wirusowej żółtej karłowatości jęczmienia. Choroba ta występuje z różnym nasileniem co roku. Do jej głównych objawów należą zahamowanie wzrostu oraz pomarańczowo-czerwone przebarwienia na liściach. Przebarwienia powstają na wierzchołkach liści i rozprzestrzeniają się w dół. Rośliny porażone są bardziej krzaczaste, mają sztywne i suche liście. Najsilniej choroba rozwija się, gdy do zakażenia dochodzi zaraz po wschodach, w warunkach długiej i ciepłej jesieni. W wyniku choroby spadek plonu wynosi od kilku do kilkunastu procent. Żółtą karłowatość jęczmienia wywołuje wirus typu Barley yellow dwarf virus (BYDV), tj. wirus żółtej karłowatości jęczmienia, który przenoszony jest przez mszyce. Mszyca staje się wektorem wirusa w wyniku żerowania na roślinie porażonej i zachowuje zdolność porażenia do końca swojego życia. Ograniczenie występowania żółtej karłowatości jęczmienia można osiągnąć poprzez zwalczanie mszyc w okresie jesiennym oraz opóźnienie terminu siewu.• 

Warto wiedzieć
Stosowanie herbicydów wiosną może być traktowane jako podstawowy zabieg zwalczania chwastów lub jako zabieg uzupełniający, w przypadku niezadowalającej skuteczności działania preparatów aplikowanych jesienią. Ważnym okresem oceny zagrożenia zbóż przez chwasty jest początek wiosennej wegetacji. W przypadku występowania chwastów silnie konkurencyjnych w stosunku do zbóż bezzwłocznie należy zastosować odpowiedni preparat. 

Autorka pracuje w Instytucie Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa PIB w Puławach

Źródło: Farmer 09/2007