Głównym kierunkiem wykorzystywania pszenicy jarej jest konsumpcja, ponieważ jest ona zbożem umożliwiającym produkcję ziarna o wysokich parametrach jakościowych. Niemniej, znaczna część jej zbiorów przeznaczana jest do produkcji pasz. Pszenica jest szczególnie chętnie wykorzystywana w żywieniu zwierząt monogastrycznych, co wiąże się z niską zawartością w ziarnie substancji wykazujących właściwości antyżywieniowe, jak np. rezorcynole.

Ziarno pszenżyta przeznaczane jest (jak na razie) w całości na paszę. Wykorzystuje się je bezpośrednio do żywienia wszystkich zwierząt gospodarskich w formie gniecionej lub w paszach - szczególnie dla trzody chlewnej i drobiu. Ziarno pszenżyta charakteryzuje wysoka wartość pokarmowa, ze względu na wysoką zawartość białka o korzystnym składzie aminokwasowym. W porównaniu do pszenicy, odznacza się wyższą zawartością aminokwasów egzogennych (szczególnie lizyny), które zwierzęta muszą otrzymać w paszy. W Krajowym Rejestrze nie mamy odmian chlebowych, niemniej badania w tym kierunku są prowadzone.

PORÓWNANIE WYMAGAŃ GLEBOWYCH

Pszenicę jarą uprawia się na najlepszych glebach o dużych zdolnościach magazynowania wody. Spośród uprawianych w Polsce zbóż ma ona największe wymagania glebowe, a to ze względu na krótki okres wegetacji oraz słabo rozwinięty system korzeniowy. Do wydania wysokiego plonu wymaga gleb o dobrze rozwiniętym kompleksie sorpcyjnym, gromadzących duże zapasy wody i składników pokarmowych. Największe i najbardziej stabilne plony uzyskuje się na glebach zaliczanych do kompleksów: pszennego bardzo dobrego, pszennego dobrego i pszennego górskiego.

Wymagania glebowe pszenżyta są mniejsze, dlatego na glebach kompleksu żytniego bardzo dobrego i żytniego dobrego plonuje ono lepiej. Jednocześnie ryzyko uprawy pszenicy na tych glebach jest znaczne. Wysoki poziom plonów pszenżyta można uzyskać również na glebach kompleksu żytniego słabego, jeżeli dobierze się odpowiednią odmianę i zastosuje prawidłową agrotechnikę.

Pomimo bardzo wysokich plonów na glebach pszennych bardzo dobrych i dobrych, jakie wydaje pszenżyto jare, nie powinno ono wypierać z nich uprawy pszenicy.

Pszenżyto jest mniej wrażliwe na jony glinu niż pszenica. Jedynie odmiana pszenżyta Dublet wykazuje wyższą reakcje na zakwaszenie gleby. Pozostałe odmiany pszenżyta charakteryzują się podobną przeciętną tolerancją na niskie pH gleby. Odmiany pszenicy jarej Katoda, Łagwa, Waluta odznaczają się niższą tolerancją na zakwaszenie gleby, natomiast wyższą Bombona, Bryza, Nawra i Żura.

REAKCJA NA PRZEDPLON

Obok dużych wymagań glebowych pszenica jara jest zbożem silnie reagującym na przedplon i zmianowanie. Wysiewana po przedplonach kłosowych (z wyjątkiem owsa) plonuje o 15-20 proc. niżej niż po niezbożowych. Dopuszcza się wysiew pszenicy po sobie lub jęczmieniu, jeśli w poprzednich dwóch latach uprawiano na danym polu rośliny niezbożowe, np. burak cukrowy, strączkowe lub motylkowe. Jednak w takich stanowiskach rolnik poniesie większe nakłady na ochronę przed patogenami.

Pszenżyto wykazuje mniejsze wymagania odnośnie do przedplonu niż pszenica. Niemniej najlepszymi jego przedplonami są również rośliny niezbożowe, tj. strączkowe, ziemniaki, buraki, wieloletnie rośliny motylkowe, a ze zbożowych owies. Wartość stanowiska po zbożach można częściowo poprawić poprzez uprawę poplonów, głównie z roślin krzyżowych lub ich mieszanek z motylkowatymi na przyoranie. Można przyjąć, że udany przyorany poplon zwiększa plon pszenżyta jarego o 5-10 proc.

W badaniach prowadzonych na glebie kompleksu pszennego dobrego w Stacji Doświadczalnej Osiny (woj. lubelskie) w warunkach monokultury zbożowej analizowano wpływ dwóch systemów uprawy (orka i bez orki) oraz poziomu produkcji - intensywnego i integrowanego - na plonowanie dwóch odmian pszenżyta jarego: Legalo i Nagano. Ilość wysiewu wynosiła 4,5 mln ziaren na ha. Pszenżyto było wysiewane w miejsce pszenżyta ozimego, które wymarzło. System uprawy roli i intensywność technologii produkcji wpłynęły na poziom plonowania pszenżyta jarego. Odmiany pszenżyta jarego wyżej plonowały przy technologii intensywnej i przy orkowym systemie uprawy. Poziom plonu ziarna odmiany Nagano w warunkach technologii intensywnej wzrósł o 6 proc., a odmiany Legalo o 7 proc. w stosunku do uprawy integrowanej (rysunek 1.). Na poziom plonowania wpłynęła głównie masa i liczba ziaren z kłosa.

Plon ziarna pszenżyta jarego zależy też od udziału zbóż w strukturze zasiewów gospodarstwa (rysunek 2.). Reakcja ta nie odbiega od zachowań innych gatunków. Im większy udział roślin kłosowych w uprawie, tym niższa jest ich średnia wysokość plonu ziarna. W stacji Osiny prowadzono doświadczenia z pszenicą jarą w płodozmianie z 75-proc. udziałem zbóż w strukturze zasiewów. Celem badań było określenie wpływu technologii integrowanej i intensywnej na plonowanie odmian: Bombona, Nawra i Raweta. Synteza z lat wykazała brak wpływu technologii uprawy na plonowanie pszenicy jarej. Zaznaczyła się jedynie tendencja (brak istotnej różnicy statystycznej) wyższego plonowania pszenicy jarej odmiany Bombona przy wykorzystaniu technologii intensywnej (rysunek 4.)

WYBÓR ODMIANY

Aktualnie w krajowym rejestrze mamy 28 odmian pszenicy zwyczajnej i 1 odmianę pszenicy twardej (durum). W pracach hodowlanych dąży się do poprawy jakości ziarna, czyli postępu technologicznego, co powoduje wzrost liczby odmian jakościowych, natomiast brakuje postępu w plenności nowych odmian. Wybór odpowiedniej odmiany pszenicy jarej uzależniony jest głównie od przeznaczenia wyprodukowanego ziarna. Przy wykorzystywaniu ziarna na paszę wybiera się odmianę o wysokiej plenności i wysokiej zawartości białka, zdrowotność ziarna jest drugoplanowa. W przypadku wykorzystania ziarna w przemyśle młynarsko-piekarniczym podstawowego znaczenia nabierają wartości przemiałowe ziarna oraz wypiekowe mąki. Duży wpływ na jakość ziarna ma poziom agrotechniki. Odmiany pszenicy jarej reagują różnie na poziom agrotechniki (rysunek 3A.).

W badaniach COBORU pszenicy jarej, przy wysokim poziomie agrotechniki, powyżej wzorca plonowały odmiany Arabella, Kandela, KWS Torridon, Ostka Smolicka i Tybalt.

Aktualnie w Krajowym Rejestrze Odmian znajduje się 10 odmian pszenżyta jarego: Andrus, Dublet, Kargo, Matejko, Mieszko, Milewo, Milkaro, Nagano, Legalo i Mazur. Odmiany pszenżyta jarego wykazują coraz większą tolerancję na suszę. W badaniach COBORU odmiana Milkaro najlepiej tolerowała warunki suszy majowo-czerwcowej. Natomiast najbardziej wrażliwa na niedobór opadów była odmiana Kargo.

Z przeprowadzonych przez tę placówkę naukową badań wynika, że odmiany pszenżyta jarego: Dublet, Milewo, Nagano cechuje wyższa plenność w stosunku do wzorca (rysunek 3B.). Odmiany Milewo, Kargus i Andrus najlepiej reagują na podniesienie intensywności agrotechniki.

W ostatnich latach największy udział w uprawie miały odmiany pszenicy jarej Tybalt, Bombona, Nawra i Monsun, natomiast pszenżyta jarego Nagano i Dublet. Dla praktyki rolniczej coraz większego znaczenia nabierają Listy Zalecanych Odmian (LOZ). Odmianami pszenicy jarej rekomendowanymi w największej liczbie województw są: Tybalt, Kandela, Ostka Smolicka i Arabella, zaś pszenżyta jarego Milewo i Nagano (tabela 1., 2.).

W ocenie cech rozwoju wegetatywnego pszenżyto jare należy do roślin średnio podatnych na wyleganie. Do odmian pszenżyta jarego mniej odpornych na to zjawisko należą: Andrus i Dublet, natomiast bardziej: Kargo i Matejko.

Pszenica jako gatunek jest odporna na wyleganie, przy niskim poziomie nawożenia azotowego nie wymaga stosowania regulatorów wzrostu, natomiast przy wyższym nawożeniu azotem zabieg skracania źdźbła powinien być zastosowany. Odmianą o wyróżniającej odporności na wyleganie jest KWS Toridon, natomiast najbardziej podatna na tę cechę jest Waluta.

Najwyższą zawartość białka w ziarnie pszenżyta jarego znajduje się u odmian Matejko i Nagano, a najniższą ma odmiana Andrus.

WYMAGANIA POKARMOWE I ODPORNOŚĆ NA CHOROBY

Wymagania odnośnie nawożenia fosforem i potasem u pszenżyta, jak i pszenicy są podobne, natomiast pszenica wymaga wyższego nawożenia azotem. Przy tym samym poziomie plonowania pszenica pobiera więcej azotu od pszenżyta. Pszenica uprawiana na cele młynarsko-piekarskie wymaga intensywnego nawożenia azotem zastosowanym trzykrotnie w okresie wegetacji, natomiast pod pszenżyto jare stosuje się nawożenie w dwu dawkach. Na wyprodukowanie tony ziarna pszenica jara pobiera 26 kg N, natomiast pszenżyto jare 22 kg N.

Chorobami najczęściej występującymi na pszenicy jarej są: septorioza liści, rdza brunatna i mączniak. Stopień odporności na poszczególne choroby jest cechą odmianową. Największe różnice odmianowe notuje się w przypadku porażenia rdzą brunatną. Wśród badanych odmian dobrą zdrowotnością wyróżniają się KWS Torridon oraz Struna (z grupy A). Odmianami o największej wrażliwości na rdzę żółtą są: Ostka Smolicka, Raweta, Izera, Trappe i Radocha.

W doświadczeniach z pszenżytem jarym najpowszechniej występującymi chorobami są: rdza brunatna i septorioza liści, a także mączniak prawdziwy i septorioza plew. Coraz częstsze występowanie mączniaka na plantacjach pszenżyta to kwestia ostatnich lat.

Mankamentem pszenżyta jarego jest znaczna skłonność do porastania ziarna w kłosach. W porównaniu do innych gatunków, pszenżyto jare dojrzewa najpóźniej, dlatego zbiór przeprowadzić należy bezpośrednio po osiągnięciu dojrzałości pełnej.

Z uwagi na duże różnice w przebiegu pogody w poszczególnych latach, kalendarzowe określenie optymalnego terminu siewu jest niemożliwe. Wiosną najwcześniej należy siać pszenicę jarą, ponieważ ten gatunek ma stosunkowo małe wymagania termiczne w okresie kiełkowania. Wcześniej wysiana pszenica jara jest mniej wrażliwa na suszę, ponieważ rozwija silniejszy system korzeniowy, co pozwala lepiej wykorzystać zimowe zapasy wody.

Pszenżyto jare też powinno się wysiać możliwie jak najwcześniej. Pszenżyto charakteryzuje najdłuższy okres wegetacji w porównaniu do pozostałych zbóż jarych. Wysoka temperatura, brak wody lub azotu mogą wpłynąć na jego skrócenie, zaś wydłużenie może być efektem nadmiernych opadów i wysokiego nawożenia azotowego. Opóźnienie terminu siewu do 10 dni jest jeszcze dopuszczalne, ale dalsze opóźnienia znacznie obniżają plon. Jeśli nie możemy wjechać w pole i gdy termin siewu musi się opóźnić, wtedy należy zwiększyć normę wysiewu o 10 proc. Odmiany pszenicy i pszenżyta jarego charakteryzują się słabszą krzewistością, dlatego wymagają wyższych norm wysiewu (4,5-6,0 mln ziaren na ha) w zależności od warunków glebowych i terminu siewu.

Ekonomicznie pszenżyto jest mniej konkurencyjne dla pszenicy, ponieważ za ziarno otrzymujemy niższą cenę. Uzyskanie wysokiej ceny pszenicy uwarunkowane jest parametrami jakościowymi ziarna przeznaczonego na cele konsumpcyjne. Zrekompensować może to jedynie uzyskanie wysokich plonów ziarna pszenżyta jarego z ha.