Gdy po II wojnie światowej uprawa kukurydzy w Europie nabierała rozpędu, okazało się, że w przypadku tego gatunku wczesność i długość okresu wegetacji ma niebagatelne znaczenie w kontekście wielkości i parametrów plonu, a określenia „odmiana wczesna” i „odmiana późna” były pojęciami zbyt względnymi. W odpowiedzi na potrzebę jednolitej, obiektywnej klasyfikacji odmian Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) zaproponowała w latach 50. miarę wczesności odmian kukurydzy znaną jako liczba FAO.

Trzy cyfry, wiele informacji

Liczba FAO jest wskaźnikiem wczesności odmian kukurydzy. Według tej skali odmiany klasyfikowane są ze względu na długość okresu wegetacji od siewu do pełnej dojrzałości w dziewięć grup określanych trzema cyframi od 100 do 900. W praktyce we Wspólnotowym Katalogu Odmian Roślin Rolniczych (CCA) najpóźniejsze obecnie odmiany zaliczane są do klasy FAO 700 i nawet w krajach sprzyjających uprawie ciepłolubnej kukurydzy odmiany o FAO 800-900 nie znalazły zastosowania. Pierwsza z cyfr informuje o podstawowej klasie wczesności, druga – o grupie wczesności w ramach podstawowej klasy, a ostatnia o barwie ziarniaka (zero oraz cyfry parzyste oznaczają zabarwienie żółte, a cyfry nieparzyste – biały ziarniak). Im odmiana jest późniejsza, czyli im dłuższy jest jej okres wegetacji, tym wyższa wartość liczby FAO. Szacuje się, że każda klasa wczesności odpowiada ok. 10 dniom różnicy w długości okresu wegetacyjnego. Mimo tak szerokiego wachlarza wczesności odmian kukurydzy w Europie producenci kukurydzy w Polsce powinni skupiać się na doborze odmian o liczbie FAO nie wyższej niż 300-320. Stosowany w naszym kraju bardziej szczegółowy podział klasyfikuje odmiany w pięciu grupach:

  • bardzo wczesne: FAO < 200
  • wczesne: FAO 200-220
  • średnio wczesne: FAO 230-240
  • średnio późne: FAO 250-290
  • późne: FAO ≥ 300

Odmiany wczesne charakteryzują się niższym potencjałem plonowania, dają jednak większą pewność osiągnięcia dojrzałości w odpowiednim terminie i stosunkowo szybkiego zbioru ziarna o optymalnej wilgotności bądź zbioru kiszonki o pożądanej zawartości suchej masy. O odmianach wczesnych mówi się, że nadają się „albo do wczesnego zbioru, albo późnego siewu”. Od odmian późniejszych można spodziewać się wyższych plonów, ich uprawa jest jednak bardziej wymagająca pod względem warunków termicznych i niesie ze sobą czynniki ryzyka związane z późnym zejściem z pola.

Wybór odmiany z mapą w dłoni

Wybierając odmianę kukurydzy z uwzględnieniem jej grupy wczesności, należy kierować się rejonizacją. Ze względu na zróżnicowane warunki klimatyczne (warunki termiczne, ilość i rozkład opadów) w różnych rejonach Polski, w naszym kraju wyróżniono trzy podstawowe rejony uprawy kukurydzy. Rejon I, w którym panują najkorzystniejsze warunki do uprawy kukurydzy, obejmuje obszar Polski Południowo-Wschodniej i Południowo-Zachodniej – Kotlinę Sandomierską, południową część Wyżyny Lubelskiej, Niziny Śląskiej i Pogórza Sudeckiego, środkową i zachodnią część Niziny Wielkopolskiej. Na tym terenie do uprawy na ziarno i CCM można wybierać odmiany o FAO do 280, a na kiszonkę – do FAO 300. W rejonie II, obejmującym zasięgiem środek kraju, odmiany do uprawy na ziarno i CCM nie powinny być późniejsze niż FAO 240, a kiszonkowe – FAO 280. Uprawa kukurydzy na ziarno w rejonie III, czyli północnym i podgórskim, wiąże się z ryzykiem nieuzyskania pełnej dojrzałości przed końcem sezonu wegetacyjnego. Decydując się jednak na uprawę kukurydzy na ziarno bądź CCM na tym obszarze, najlepiej wybierać odmiany o FAO do 200. Pewniejsza w rejonie III jest uprawa kukurydzy na kiszonkę, wówczas dopuszczalne są odmiany o FAO do 240. Niekiedy rejon północny i podgórski są traktowane jako dwa osobne rejony (rys.), wówczas za rejon III uznaje się wyłącznie północ kraju (kukurydza na ziarno – FAO do 230, na kiszonkę – FAO do 250), a tereny podgórskie stanowią rejon IV (kukurydza na ziarno – FAO do 200, na kiszonkę – FAO do 220).

Liczba FAO jest związana z pojęciem sumy temperatur efektywnych, której wartość różni się w zależności od wczesności i typu użytkowego odmiany kukurydzy. Dla przykładu, odmiana ziarnowa o FAO 210, by osiągnąć dojrzałość do zbioru, wymaga sumy temperatur efektywnych wynoszącej 1370°C. W przypadku odmiany o FAO 270 jest to już 1450°C. Z uwagi na to, by uzyskać pełnowartościowy plon bardzo istotny jest taki dobór odmian, który zapewni roślinom optymalne warunki termiczne i odpowiednią długość okresu wegetacji w danym rejonie. Uprawiając odmianę zbyt wczesną, tracimy część plonu, który potencjalnie mogłaby zapewnić odmiana późniejsza. Z kolei wybór zbyt późnej odmiany grozi zbiorem ziarna o nadmiernej wilgotności, co generuje wysokie koszty suszenia.

Liczba FAO nie zawsze miarodajna?

Teoretycy rolnictwa coraz częściej wysuwają twierdzenia, że wprowadzona przez FAO skala traci na aktualności i uniwersalności. Określenie wczesności odmiany poprzez liczbę FAO polega na porównaniu wilgotności ziarna przy zbiorze ocenianej odmiany z odmianami przyjętymi jako wzorce wczesności. W zależności od sezonu wegetacyjnego reakcje odmian zarówno wzorcowych, jak i ocenianych mogą się różnić, zwłaszcza w przypadku odmian z pogranicza grup wczesności. Co więcej, wzorce nie zawsze są jednakowe w całej Europie, dlatego bywa, iż liczba FAO tej samej odmiany może być różna na listach Centralnego Ośrodka Badania Odmian Roślin Uprawnych i CCA. Klasyfikacja FAO spotyka się z zarzutem, że określanie wczesności jedynie na podstawie wilgotności ziarna podczas zbioru jest zbyt zawodne, a wyznaczone w ten sposób wzorce – przestarzałe, zwłaszcza że w ostatnich latach obserwuje się tendencję do zbioru coraz suchszego ziarna. W efekcie w niektórych europejskich krajach, np. w Niemczech i na Węgrzech, do klasyfikacji odmian wykorzystywane są dodatkowe parametry, jak np. liczba dni od pełni wschodów do pełni kwitnienia.