Nadal utrzymuje się w naszym kraju duża powierzchnia uprawy jarych mieszanek zbożowych. Ponad 73 proc. powierzchni czystych zasiewów wszystkich gatunków zbóż jarych to właśnie mieszanki.

Zalety i wady
Głównymi komponentami mieszanek są jęczmień i owies, czyli gatunki najbardziej różniące się wymaganiami siedliskowymi i agrotechnicznymi. Najlepiej uzupełniają się one w zmiennych warunkach i dlatego wierność plonowania tej mieszanki jest lepsza w porównaniu z innymi zestawami gatunków zbóż w mieszankach. Poważnym mankamentem owsa oplewionego jest duża zawartość łuski (27–31 proc.), która nie posiada wartości odżywczej, a zawiera substancje antyżywieniowe (węglowodany nieskrobiowe). Ziarno owsa oplewionego nie jest z tego powodu zalecane do karmienia drobiu, a jego dopuszczalna zawartość w paszy dla świń wynosi 10 procent.

Silna konkurencja w produkcji mięsa między krajami Unii Europejskiej zmusza do obniżania kosztów jego produkcji poprzez wzrost efektywności stosowanych pasz. Dlatego rolnicy produkujący mięso wieprzowe i drobiowe powinni uprawiać mieszanki bez udziału owsa oplewionego. W doświadczeniach IUNG-PIB i innych instytucjach badawczych stwierdzono przydatność uprawy mieszanki jęczmienia z pszenicą na glebach lepszych oraz jęczmienia z owsem nagoziarnistym (odmiana Polar) na glebach słabszych. Jeśli mieszanka ma być paszą dla drobiu, to można zalecać zastąpienie jęczmienia oplewionego przez jęczmień nagoziarnisty (odmiana Rastik).

Godne polecenia są też jare mieszanki trójskładnikowe: jęczmień + owies nagoziarnisty + pszenica – na glebach lepszych, a jęczmień + owies  nagoziarnisty + pszenżyto – na glebach słabszych. Ze względu na późne dojrzewanie pszenżyta i dużą podatność owsa na osypywanie ziarna, uprawa mieszanki owsa z pszenżytem może być ryzykowna (straty ziarna owsa), ale często w warunkach suchego i gorącego lata występuje przyspieszenie dojrzewania pszenżyta, szczególnie na glebach lżejszych.

Walory odżywcze ziarna różnych mieszanek zbóż jarych zależą w głównej mierze od składu gatunkowego i procentowego udziału komponentów w plonie ziarna. Dodatnio na jakość paszy dla świń i drobiu wpływa wysoka zawartość białka i duży plon energii metabolicznej netto w ziarnie determinowany przez wysoką zawartość węglowodanów i tłuszczu. Ujemnie na jakość wpływa duża zawartość w ziarnie włókna, występująca w oplewionych odmianach owsa i jęczmienia. Niektóre zboża zawierają znaczniejsze zawartości substancji antyżywieniowych: w ziarnie pszenżyta występują alkilorezorcynole, a w ziarnie owsa (również nagoziarnistego) znajduje się glukan, który ma ujemną wartość odżywczą dla drobiu.

Dzięki bardzo wysokiej zawartości białka i tłuszczu najwyższą wartość pastewną (szczególnie dla świń) ma ziarno owsa nieoplewionego, następnie jęczmienia nieoplewionego i pszenicy, a potem pszenżyta i jęczmienia oplewionego. Najlepsza pod względem wartości pastewnej ziarna jest zatem mieszanka jęczmienia nagoziarnistego z pszenicą, a następnie mieszanka jęczmienia oplewionego z pszenicą i owsem nagoziarnistym. Jednak udział nagoziarnistych form owsa i jęczmienia w mieszankach wiąże się z niższym plonem ziarna w porównaniu z mieszankami z udziałem form oplewionych tych zbóż. Dlatego prezentowane warianty mieszanek z przeznaczeniem dla zwierząt nieprzeżuwających nie różnią się znacznie pod względem plonu białka i plonu energii metabolicznej netto w ziarnie.

Dobór odmian
Konieczność wyboru odmian do mieszanki dotyczy jęczmienia oplewionego i pszenicy ze względu na dużą liczbę zarejestrowanych odmian tych gatunków. Nagoziarniste formy jęczmienia i owsa są reprezentowane przez pojedyncze odmiany: Polar (owies) i Rastik (jęczmień).

Wysoki poziom plonowania i zawartości białka w ziarnie są ważnymi cechami odmian przeznaczonych do uprawy w mieszankach pastewnych. W celu uzyskania jak najlepszego wyrównania łanu mieszanki powinno się uwzględnić odmiany jęczmienia o dużej wysokości roślin, a odmiany pszenicy charakteryzujące się niższymi roślinami. Jęczmień jest z natury niższy od pszenicy. Ponadto ważne jest wczesne dojrzewanie odmian pszenicy (gatunku później dojrzewającego od jęczmienia), a odpowiednie są później dojrzewające odmiany jęczmienia oplewionego.

Spośród odmian jęczmienia oplewionego pastewnego wysokim plonem ziarna wyróżniają się: Nagradowicki, Widawa, Annabell, Justina, Stratus i Orthega; wysoką zawartością białka w ziarnie – Edgar, Bies, Bryl, Boss i Rabel; dużą długością pędów – Edgar, Rabel i Boss.

Spośród odmian pszenicy wysoko plonują – Żura, Nawra, Koksa, Vinjett i Kosma; bogatym w białko ziarnem charakteryzują się – Eta, Koksa, Santa, Vinjett i Kosma; mniejszą długością pędów cechują się – Nawra, Santa, Vinjett i Eta; a wcześniejszym dojrzewaniem – Banti, Igna i Omega.

Biorąc  pod uwagę całokształt cech charakterystycznych, można zalecać do mieszanek trójskładnikowych z pszenicą i owsem (Polar) na glebach lepszych następujące odmiany jęczmienia oplewionego: Bryl, Edgar, Justina, Rataj, Rabel, Stratus i Orthega, zaś na glebach słabszych do mieszanek z owsem i pszenżytem odpowiednie są odmiany jęczmienia: Orthega, Boss, Nagradowicki i Antek.

Z odmian pszenicy najlepiej nadają się do mieszanek – Nawra, Santa, Vinjett, Żura, Kosma, zaś z odmian pszenżyta – Wanad, Mieszko, Kargo, Migo i Matejko.

Uprawa
Mieszanki można uprawiać w różnych warunkach siedliskowych. W praktyce wysiewa się je przeważnie na stanowisku po zbożach, a w płodozmianach z dużym udziałem zbóż spotyka się często monokulturę mieszanek. W uprawie roli uwzględnia się orkę przedzimową, a wiosną bronowanie i kultywatorowanie. Wapnowanie na glebach kwaśnych powinno być wykonane po zbiorze przedplonu w dawce 2–4 t CaO na ha. Wyższą dawkę wapna zaleca się na glebach zwięźlejszych i przy niższym pH gleby.

Nawożenie fosforem, potasem i magnezem stosuje się wiosną pod kultywator, wzruszając glebę na głębokość 10 cm. Wielkość tego nawożenia zależy od zawartości pierwiastków w glebie i przewidywanego plonu. Zalecane dawki fosforu (P2O5/ha) wynoszą: 55–80 kg – przy bardzo niskiej jego zawartości w glebie, 40–60 kg – przy niskiej zawartości, 30–45 kg – przy średniej zawartości 20–35 kg – przy wysokiej zawartości. Dawki potasu (K2O/ha) wynoszą: 65–90 kg – przy niskiej jego zawartości w glebie, 50–75 kg – przy niskiej zawartości, 35–60 kg – przy średniej zawartości i 25–40 kg – przy wysokiej zawartości w glebie. Górne granice przedziałów stosuje się w wypadku spodziewanego wysokiego plonu ziarna. Optymalne dawki magnezu to 20–45 kg MgO/ha w zależności od zasobności gleby.

Spośród pierwiastków wnoszonych z nawozami największą efektywnością plonotwórczą charakteryzuje się azot, który ponadto podwyższa zawartość białka w ziarnie. Jego optymalne dawki dla mieszanek wahają się od 50 do 70 kg N/ha, w zależności od wielkości spodziewanego plonu. Zaleca się podział dawki na 2 części: 60 proc. przed siewem, a 40 proc. na początku fazy strzelania w źdźbło, aby nie dopuścić do wymywania azotu w  głąb.

Termin siewu powinien być możliwie wczesny, dopuszczalnie opóźniony do 20 kwietnia. Pewne trudności są z ustaleniem optymalnej gęstości siewu mieszanki, ze względu na różnice masy ziarniaków poszczególnych gatunków zbóż i ich niejednakową zdolność do krzewienia się. Większej ilości wysiewu wymaga pszenica, charakteryzująca się dużą dorodnością ziarna i słabszym rozkrzewieniem roślin. Mniejsza ilość wysiewu jęczmienia w mieszance wiąże się z jego silniejszym rozkrzewieniem, a mniejszy wysiew owsa z niską masą jego ziaren. Po obliczeniu ilości wysiewu każdego z gatunków należy odważone ilości ziarna danych gatunków dokładnie wymieszać, najlepiej przy zastosowaniu jednocześnie jednej z zapraw nasiennych: Baytan Universal, Karboksar K 400 lub Premis Universal 275.

normy wysiewu mieszanek zbóż jarych

Autor: M. Ptaszyński

Opis: Normy wysiewu komponentów mieszanek zbóż jarych

Chemiczna ochrona roślin mieszanek jest rzadko stosowana ze względu na słabe rozprzestrzenianie się chorób w ich łanach (podobnie jak szkodników), a także przez to, że dany pestycyd przydatny dla jednego z komponentów jest często nieskuteczny dla drugiego lub trzeciego komponentu. Racjonalna jest więc pielęgnacja mechaniczna: jedno- lub dwukrotne (w odstępie 6–8 dni) bronowanie w poprzek lub w skos rzędów w fazie krzewienia zbóż, ograniczające chwasty i poprawiające stosunki wodno-powietrzne gleby. Na mocno zachwaszczonych polach może być konieczny oprysk herbicydem (Chwastox Extra, Chwastox Trio, Chwastox Turbo, Granstar 75, Agritox 500, Dicoherb 750 lub Logran Extra).

Zbiór kombajnem jest wskazany po osiągnięciu dojrzałości pełnej ziarna wszystkich gatunków zbóż, przy wilgotności ziarna 16–19 procent. Z uwagi na podatność owsa na osypywanie ziarna nie powinno się opóźniać zbioru mieszanek z jego udziałem.

Autor pracuje w Instytucie Uprawy, Nawożenia i Gleboznawstwa – PIB w Puławach

Źródło: Farmer 04/2007