Wystąpienie kulawizn sprowadza się nie tylko do wystąpienia bardzo silnego bólu i istotnego pogorszenia dobrostanu krów, ale przyczynia się również do obniżenia produkcji mleka, problemów w rozrodzie, zwiększenia brakowania krów, większych nakładów na opiekę weterynaryjną oraz zwiększonego nakładu czasu na obsługę chorych zwierząt. Wszystkie wymienione wyżej czynniki wpływają na zwiększenie strat ekonomicznych produkcji mleka. Szacuje się, że kulawizny zaraz po problemach w rozrodzie i zapaleniu wymienia stanowią trzecią co do wielkości przyczynę strat finansowych ponoszonych przez właściciela. Mając na względzie poprawę stanu aparatu ruchu, hodowca musi zwrócić uwagę na odpowiednie żywienie zwierząt, regularne kąpiele racic, korekcje oraz warunki, w jakich będzie przebywać krowa przed i po zabiegu korekcji racic. Konsekwencją złej pielęgnacji nóg mlecznic jest przede wszystkim krótszy okres użytkowania zwierząt oraz pogorszone wskaźniki rozrodu. Choroby racic i kulawizny potrafią wyeliminować ze stad aż 16 proc. krów. Mechanizm przyspieszonego brakowania krów mających permanentne problemy z układem lokomotorycznym nie jest skomplikowany. Kulawe zwierzęta wykazują niższe pobranie paszy, gdyż stanie czy samo dojście do stołu paszowego sprawia ból. Obniżony apetyt to niepobieranie wystarczającej ilości energii, brak energii prowadzi do problemów z rozrodem, mniejszej produkcji mleka, a w efekcie końcowym skutkuje brakowaniem chorych krów ze stada. Ponadto, kulawe krowy gorzej manifestują objawy rui, co ewidentnie pogarsza wykrywalność rui i wpływa na pogorszenie rozrodu krów. Biorąc pod uwagę częstość wystąpienia dysfunkcji kończyn, najczęściej dotyczą one najbardziej obwodowo położonych ich struktur, czyli racic. Ponad 88 proc. kulawizn dotyczy racic, a jedynie 12 proc. wyższych partii nóg. Pomimo faktu, że tylne kończyny krów obciążone są jedynie 40 proc. ich masy ciała, 85 proc. wystąpień kulawizn dotyczy właśnie kończyn miednicznych.

GDZIE LEŻY PRZYCZYNA?

Niewątpliwie znajomość czynników wpływających na dysfunkcje układu lokomotorycznego krów ma kluczowe znaczenie w zapobieganiu ich wystąpienia lub/i efektywniejszemu zwalczaniu już istniejących problemów. Jakie więc są główne czynniki powodujące wystąpienia kulawizn w stadzie bydła? Najogólniej przyjmując, czynniki te mogą mieć podłoże genetyczne bądź środowiskowe. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że najczęściej mają one charakter polietiologiczny, czyli ich wystąpienie spowodowane jest negatywnym oddziaływaniem wielu czynników jednocześnie.

W WALCE Z KULAWIZNAMI POMOCNA GENETYKA

Wystąpieniom kulawizn można przeciwdziałać nie tylko poprzez poprawę sposobu utrzymania zwierząt, a co za tym idzie - dobrostanu, lecz również dzięki właściwej pracy hodowlanej i selekcji do hodowli zwierząt posiadających zdrowe racice, pomimo ciężkich warunków środowiska ich utrzymania. Badania naukowe potwierdziły istnienie zróżnicowania genetycznego między i wewnątrz rasowego w odniesieniu do wielu dysfunkcji układu ruchu krów, tj.: częstość wystąpienia ochwatu, uszkodzenie piętki oraz raciczek, odciski podeszwy racicy oraz szeregu chorób szpary międzyracicowej i linii białej. Ponadto stwierdzono pozytywną korelację genetyczną między wydajnością mleczną a stanem układu lokomotorycznego krów. Objawia się to zwiększeniem częstości problemów z układem lokomotorycznym krowy wraz ze zwiększającą się wydajnością mleczną. Problemem w doskonaleniu genetycznym cech związanych ze sprawnością układu ruch bydła jest niska odziedziczalność dla schorzeń racic. Większość źródeł utrzymuje, że genotyp wpływa jedynie w 10-20 proc. na stan aparatu ruchu krów i wykazuje dużą zmienność w zależności od ocenianej cechy oraz jej zmienności w populacji. Przyczyną niskich wartości wskaźnika odziedziczalności jest prawdopodobnie również mała dokładność oraz precyzja pomiaru tych cech w populacji. Mają one najczęściej charakter subiektywny i są trudno kwantyfikowalne.

PRACA HODOWLANA ŻMUDNA, ALE SKUTECZNA

Długoterminowa i konsekwentna selekcja genetyczna cech pokrojowych bezpośrednio i pośrednio związanych ze zdrowotnością aparatu ruchowego krów może przynieść wymierne efekty. Należy zwrócić uwagę, że odziedziczalność na cechy budowy nóg jest zazwyczaj większa niż odziedziczalność na samo wystąpienie schorzeń racic i nóg. W tradycyjnym modelu doskonalenia genetycznego bydła pod kątem sprawności układu lokomotorycznego wykorzystuje się dwa sposoby:

ustalenie odpowiedniej - dobranej do potrzeb - frekwencji cechy odporności racicy na schorzenia w indeksie selekcyjnym, wykorzystywanym przy szacowaniu wartości hodowlanej, a także uwzględnienie tej cechy przy wyborze jałówek remontowych, jak i buhajów;

uwzględnienie w ocenie młodych buhajów parametrów racic i cech ich budowy, które w udowodniony sposób mają związek z kulawiznami; w takim założeniu, parametry i cechy racic buhajów powinny być uwzględniane przy ich kwalifikacji do osobniczej oceny na podstawie ich potomstwa.

W badaniach naukowych potwierdzono wystąpienie korelacji genetycznych pomiędzy ochwatem a liniowymi cechami budowy nóg. Buhaje, które mają mniej córek dotkniętych chorobami racic, przekazują dziedzicznie: skłonność do bardziej spionizowanych i równolegle ustawionych nóg tylnych i wyraźnie zaznaczonych, suchych stawów skokowych.

W głównych wytycznych Międzynarodowego Komitetu ds. Oceny Zwierząt (ICAR) istnieją 23 główne cechy liniowe pokroju, z czego pięć z nich odnosi się bezpośrednio do budowy nóg i racic. Oczywiście każde z państw może w swojej pracy hodowlanej uwzględnić inne cechy, w tym również te dotyczące nóg i racic. Polska Federacja Hodowców Bydła i Producentów Mleka w swoim systemie oceny wymienia aż 24 cechy liniowe dla bydła w typie użytkowym mlecznym, z czego cztery odnoszą się do kończyn i racic. Są to: postawa nóg tylnych - widok z boku, kąt racicy, postawa nóg tylnych - widok z tyłu oraz lokomocja (ryc. 1., ryc. 2., ryc. 3. i ryc. 4.). Każda cecha jest punktowana pomiędzy ekstremami biologicznymi w skali od 1 do 9. Ocenę przeprowadza się:

u krów pierwiastek w okresie między 15. a 300. dniem po wycieleniu,

u krów w dalszych laktacjach w czasie trwania laktacji od 15. dnia po wycieleniu.

Na potrzeby pracy hodowlanej u bydła mlecznego ocenia się 2 cechy związane z budową racic: skątowanie przedniej ściany racicy (ryc. 1.) lub wysokość piętki racicy. Za idealny kąt mierzony na kończynie tylnej uważa się 50o. W praktyce właściwa ocena tej cechy może nastręczać problemów związanych z korekcją racic czy rodzajem podłoża (ściółka, maty). Często ocenę skątowania racicy dokonuje się nie w oparciu o ustawianie ściany przedniej racicy, a skątowanie linii biegnącej oddzielającej róg racicowy od skóry (tzw. koronki). Za optymalne skątowanie racicy uznajemy 7 w skali 9-punktowej. Zbyt stromne skątowanie kończyny może powodować zbyt duże obciążenie stawów, a w rezultacie prowadzić do kulawizn.

Ustawienie kończyn miednicznych definiowane jest jako kąt zawarty między kośćmi uda i podudzia w stawie sokowym. Zakres skątowania waha się w dość szerokich granicach od 135 do 160o. Za optymalny uznawany jest kąt ok. 150o, co w ocenie liniowej odpowiada wartości 5.

Ustawienie kończyn tylnych wskazuje na odchylenie stawów skokowych względem linii pionowych i jednocześnie wskazuje na stopień odchylenia racic na zewnątrz. Istnieje silna korelacja między prawidłowością położenia nóg tylnych a ogólną zdrowotnością krowy oraz stanem jej racic. W sytuacji bolesności zewnętrznych palców racic krowa próbując je odciążyć, będzie wykazywała tendencje do iksowatości (stawy skokowe zbliżone do wewnątrz, a racice skierowane na zewnątrz). Optymalną wartością oceny w skali 9-punktowej jest najwyższa nota.

Genetyczna korelacja pomiędzy wymiarami racicy i schorzeniami jest umiarkowana.

Gdy kąt racicy wzrasta, takie schorzenia jak ochwat, przerwanie ciągłości skóry i stłuczenia podeszwy zmniej

szają się. Ponadto, krowy ze stromym kątem racicy rzadziej zapadają na kulawizny kliniczne. Podobną zależność zaobserwowano w relacji długości racicy z jej przekątną. Selekcja na większy kąt i krótsze przekątne powinna zredukować częstość występowania kulawizn. Wielu hodowców zwraca również uwagę na kolor rogu, który z kolei skorelowany jest z jego twardością. Stwierdzono, że ciemna pigmentacja roku racicowego zwiększa jego twardość, natomiast widniejsza barwa powoduje jego większą elastyczność. Preferowane są racice o ciemniejszej barwie, ze względu na ich większą wytrzymałość w trudnych warunkach utrzymania chowu bezściołowego.

W trakcie wyboru buhaja należy zwrócić uwagę w indeksie zbiorczym na podindeks pokroju (nogi i racice), na który składają się:

przekątna racicy 50 proc.

ustawienie nóg widok z tyłu 30 proc.

ustawienie nóg widok z boku 20 proc.

Buhaje, które charakteryzują się wartością tego indeksu powyżej 100, poprawiają u swoich córek cechy budowy nóg i racic, wpływające na ich predyspozycje do zapadania na kulawizny. Wybitne osobniki będą miały wartość tego indeksu na poziomie ponad 115 pkt. Natomiast jeśli chcemy unikać zwiększania predyspozycji genetycznych krów w stadzie do problemów związanych z układem lokomocyjnym, nie powinniśmy wykorzystywać do inseminacji nasienia buhajów, które charakteryzują się wartością tego indeksu poniżej 100. W przykładzie poniżej przedstawiono podindeksy pokroju 2 buhajów. Proszę zwrócić uwagę, że pierwszy buhaj o wyższym indeksie PF=112 charakteryzuje się niższą wartością podindeksu "nogi i racice" (zaznaczony czerwonym kółkiem) w porównaniu do buhaja z PF=111. Z zamieszczonego zestawienia wynika, że pierwszy buhaj pogarsza u swoich córek budowę aparatu ruchowego krów, podczas gdy drugi cechę tę istotnie poprawia.

W pracy hodowlanej należy kierować się zasadą, według której do dalszej hodowli powinno się wybierać buhaje, które charakteryzują się wartościami wszystkich podindeksów selekcyjnych nie niższych niż 100 (w przypadku krajowych buhajów). Zasada ta zresztą dotyczy nie tylko podindeksu pokroju, ale wszystkich podindeksów będących składowymi indeksu zbiorczego (PF). W przypadku wykorzystywania buhajów zagranicznych mogą wystąpić różnice w sposobie oraz zakresie prezentacji cech związanych z budową nóg i racic. Stąd zasady prezentowane w tym opracowaniu dla buhajów krajowych mogą być nieprawdziwe dla buhajów wycenionych zgodnie z innymi zasadami.

Dodatkowym narzędziem, które mogą wykorzystać hodowcy w celu doskonalenia genetycznego krów pod katem pokroju nóg i racic, są zestawienia oceny pokroju córek danego buhaja. Oczywiście im większa liczba córek, na której dokonano oceny, tym bardziej dokładna ocena potencjału genetycznego buhaja pod kątem cech pokroju. W zestawieniu poniżej przedstawiono zestaw cech, które są standardowo oceniane u krajowych buhajów. Podobnie jak w przypadku podindeksów selekcyjnych mogą się one różnić w odniesieniu do rozpłodników zagranicznych. W przeciwieństwie do indeksów, które zawierają w sobie łączną ocenę kilku cech pokroju o różnych wagach ich wpływu, wyniki pokroju córek danego buhaja umożliwiają przeanalizowanie wartości poszczególnych cech pokroju oddzielnie. W przykładowym zestawieniu na czerwono zaznaczono grupę cech pokroju odnoszącą się do budowy nóg i racic. Oceniane tu są:

postawa nóg tylnych - widok z boku

racice

nogi tylne - widok z tyłu.

PODSUMOWANIE

Genetyczne metody doskonalenia bydła mlecznego nie zapobiegną wszystkim problemom z kulawiznami w stadzie. Jednak uwzględnienie w selekcji już kilku cech, tj.: skątowanie racicy, wysokość jej piętki czy ustawienie nóg tylnych oraz ocena lokomocji, może zdecydowanie zredukować ich wystąpienie w stadzie. Głównym narzędziem doskonalenia genetycznego bydła jest właściwy wybór buhaja. Dokonując takiego wyboru, poza cechami produkcyjnymi, należy zwrócić uwagę również na cechy funkcjonalne, w tym cechy związane z nogami i racicami.

Artykuł pochodzi z numeru 5/2105 Farmera.