Utrzymanie właściwych standardów w rozrodzie powinno być priorytetem dla każdego hodowcy również ze względu na silny związek pomiędzy cyklem reprodukcyjnym i produkcyjnym u krowy. Nieregularne ocielenia czy przedłużający się okres międzyocieleniowy pogarszają efektywność produkcji, ponieważ przedłużająca się faza końcowa laktacji wpływa na obniżenie średniej rocznej wydajności mlecznej krów. Zaburzenia w funkcjonowaniu układu rozrodczego pociągają za sobą jeszcze inne następstwa ekonomiczne: zmniejszenie liczby urodzonych cieląt i ilości sprzedanego żywca cielęcego, względnie wołowego, obniżenie liczby sprzedanych z gospodarstwa jałówek cielnych, zwiększenie nakładów na leczenie niepłodności oraz kosztów nasienia i zbiegów inseminacyjnych. Dlatego, z punktu widzenia poprawy wyników ekonomicznych gospodarstw wyspecjalizowanych w produkcji mleka, niezmiernie istotne jest dążenie hodowców do poprawy wskaźników rozrodu krów.

Odchów jałówek remontowych jest jednym z ważniejszych składowych rachunku kosztów produkcji mleka. Zwiększenie brakowania krów powoduje, że nakłady ponoszone na odtwarzanie stada w niektórych stadach przekraczają 35 proc. całkowitych kosztów produkcji mleka. Dodatkowo w stadach hodowlanych zwiększenie brakowania krów przy obniżeniu wskaźnika ocieleń zmusza hodowców do pozostawiania w stadzie większej liczby cieliczek, co w praktyce oznacza pogorszenie intensywności selekcji, a w rezultacie spowolnienie postępu hodowlanego. W skrajnych sytuacjach hodowca, by utrzymać reprodukcję prostą w stadzie, zmuszony jest do zakupu z zewnątrz jałówek hodowlanych lub/i zastosowania droższych metod biotechnologicznych, takich jak seksowane nasienie czy hormonalna regulacja cykli jajnikowych krów.

Wraz ze wzrostem wydajności krów mlecznych wzrosło nasilenie występowania negatywnych zjawisk związanych z pogorszeniem zdrowotności oraz płodności zwierząt. Szczególną uwagę zwraca fakt pogorszenia płodności krów mlecznych. Według danych przedstawionych przez Polską Federację Hodowców Bydła i Producentów Mleka to właśnie problemy z rozrodem są głów nym powodem brakowania krów w stadach objętych oceną użytkowości mlecznej. Ponad jedna trzecia krów (35 proc.) jest brakowana właśnie z tego powodu.

Jest wiele czynników wpływających na użytkowość rozpłodową wysokowydajnych krów mlecznych i niekoniecznie wszystkie są związane z wysoką produkcją mleczną uzyskiwaną od krów. Aby utrzymać płodność krów na akceptowalnym poziomie, hodowcy zmuszeni są do właściwego zarządzania stadem (patrz również "Farmer" nr 7/2014). W tabeli 1. przedstawione są docelowe wartości parametrów rozrodu w wysokowydajnym (ok. 10 000 kg/rok) stadzie bydła mlecznego.

Niepłodność krów zależy od wielu czynników, które bardzo często występując łącznie, potęgują swój niekorzystny wpływ na rozród. Jednym z głównym problemów gospodarstw wyspecjalizowanych w produkcji mleka jest właśnie odpowiednie zarządzanie stadem pod kątem zapewnienia właściwej płodności zwierząt. Pomimo namacalnych dowodów dotyczących silnego związku między produkcyjnością i rozrodem krów interpretacja przyczyn tych zależności często bywa mocno upraszczana. Należy bowiem oddzielić dwa różne aspekty tego problemu. Pierwszy jest związany z faktem wpływu wysokiego potencjału genetycznego, jakim charakteryzują się współczesne krowy holsztyńsko-fryzyjskie, na kształtowanie się parametrów rozrodu krów. Natomiast drugi związany jest z tym, na ile warunki środowiskowe, w których przebywają wysokowydajne mlecznice, odpowiadają im potrzebom. Wiele badań wskazuje na to, iż płodność zwierząt jest cechą bardzo nisko odziedziczalną, co świadczy o stosunkowo niskim jej wpływie na rozród zwierząt, w tym krów mlecznych. Odziedziczalność cech rozrodu przyjmuje wartości mieszczące się najczęściej w przedziale 2-15 proc. Z drugiej strony potwierdzono istnienie genetycznej zmienności cech płodności, co umożliwia zastosowanie metod pracy hodowlanej w doskonaleniu rozrodu. Przykładem widocznego wpływu czynników genetycznych na rozród są różnice pomiędzy córkami różnych buhajów w długości okresu międzyocieleniowego sięgające 30 dni czy długości przestoju poporodowego sięgające 29 dni. Badania potwierdzały, że główną przyczyną spadku wskaźnika zacieleń krów z 50 proc. do 34 proc. w USA na przestrzeni 17 lat były czynniki genetyczne. Wskazuje to na konieczność uwzględniania cech płodności w pracy hodowlanej. Interesujących wyników dostarcza porównanie wskaźników rozrodu jałówek różnych ras użytkowanych mlecznie. Stwierdzono, poza skrajnymi przypadkami, gdzie odchów młodzieży hodowlanej odbywał się nieprawidłowo, że jałówki (w tym również rasy hf) charakteryzowały się wskaźnikami rozrodu nieodbiegającymi od innych ras bydła w typie jednostronnie mlecznym. Jednak gdy porównamy wskaźniki rozrodu jałówek oraz krów, często pojawiają się duże różnice. Przykładem może być choćby fakt, że w badaniach liczby porcji nasienia zużytego na zapłodnienie samicy były istotnie różne w grupie krów i jałówek. W przypadku jałówek wskaźnik ten wynosił 1,37, natomiast u krów przekraczał 2,5. Potwierdza to fakt, że potencjał genetyczny do wysokiej produkcyjności nie powoduje istotnego pogorszenia płodności krów mlecznych.

CZEMU ROZRÓD KULEJE?

Istotny czynnik hodowlany wpływający na obniżenie parametrów rozrodu krów związany jest ze wzrostem inbredu. Badania wykazały znaczne obniżenie wskaźnika zacieleń krów przy wzroście inbredu w populacji powyżej 6,25 proc. Jednak głównym powodem pogorszenia wskaźników rozrodu bydła jest niedostosowanie warunków środowiskowych do potrzeb zwierząt. Dotyczy to bardzo szerokiego zakresu elementów środowiska, poczynając od żywienia, systemu utrzymania oraz ich dobrostanu, właściwego mikroklimatu, na zarządzaniu stadem kończąc. Badania wskazują na duży wpływ właściwego zbilansowania dawki pokarmowej na prawidłowości w rozrodzie. Może to wynikać chociażby z ujemnego bilansu energetycznego krów o wysokiej produkcji, który powstaje w szczytowej fazie laktacji. Inne wyjaśnienie wpływu warunków środowiskowych na płodność wynika z samej biologii funkcjonowania organizmu zwierząt. Warto zastanowić się nad pytaniem, co dzieje się z organizmem zwierzęcia, gdy musi sprostać bardzo trudnym warunkom środowiskowym, tj. chociażby niedoborowi składników pokarmowych bądź wody? W takiej sytuacji zwierzę ukierunkowuje funkcjonowanie swojego organizmu na przetrwanie, minimalizując wydatki energetyczne na czynności, które w danej chwili nie są niezbędne do przetrwania. Takim właśnie układem, który może zostać "wyłączony" po zaistnieniu takiej sytuacji, jest właśnie układ rozrodczy. W związku z tym nawet najlepsze pod względem genetycznym zwierzę nie wykaże swoich możliwości w niekorzystnym środowisku. Nie wszystkie gospodarstwa są w stanie również sprostać genetycznemu potencjałowi krów holsztyńsko-fryzyjskich, czego efektem jest właśnie pogorszenie wskaźników rozrodu. Przyczyn jest wiele. Częściowo wynikają one z błędów w zarządzaniu stadem, nieadekwatnego żywienia oraz warunków utrzymania, a częściowo ze względu na fakt braku możliwości pokrycia tak wygórowanych potrzeb krów hf w konkretnych warunkach przyrodniczych, glebowych i infrastrukturalnych.

SŁABE PUNKTY W ROZRODZIE

Oto charakterystyka najczęściej występujących problemów z płodnością oraz potencjalnych przyczyn ich występowania. ZATRZYMANIE ŁOŻYSKA

Związane jest z sytuacją, w której krowa nie wydali łożyska w ciągu 12 godz. po wyparciu płodu. W stadzie odsetek krów, które borykają się z tym problemem, nie powinien przekraczać 7 proc. Za główne przyczyny tego schorzenia uważa się:

czynniki zakaźne, powodujące m.in. takie schorzenia jak: bruceloza, leptospiroza, kampylobakteroza, IBR/IPV, BVD/ MD oraz wiele innych niespecyficznych patogenów;

ciąże bliźniacze, trudne przedłużające się porody oraz cesarskie cięcia;

deficyt selenu, witamin A i E;

zbyt dobra kondycja krów (krowy otłuszczone).

Sposoby przeciwdziałania zatrzymaniu łożyska:

monitoring stada w kierunku chorób zakaźnych, opracowany plan zdrowotny stada oraz stosowanie się do zasad bioasekuracji w stadzie, szczepienia ochronne;

umiejętna pomoc w tracie porodu krowy oraz zachowanie zasad higieny osób asystujących podczas porodu;

utrzymanie właściwej higieny stanowiska bądź boksu porodowego, wykonanie dezynfekcji po każdym porodzie oraz wymiana ściółki;

dobór buhajów gwarantujący łatwe ocielenia, szczególnie istotne u jałówek;

właściwe żywienie mineralno-witaminowe, szczególnie w odniesieniu do selenu oraz witamin A i E;

unikanie przekondycjonowania krów.

METRITIS

Jest to stan zapalny macicy wywołany głównie przez infekcje bakteryjne. Normlanym objawem, występującym podczas 2 pierwszych tygodni po porodzie, jest brunatno-czerwony wyciek z dróg rodnych krowy. Jeśli wyciek, któremu towarzyszy nieprzyjemny zapach, obserwowany jest po 2 tygodniach od porodu, jest to dowodem wystąpienia stanu zapalnego macicy. Głównymi przyczynami tego schorzenia są:

wystąpienie zatrzymania łożyska;

uszkodzenia dróg rodnych spowodowane trudnym porodem;

brak podstawowej higieny w trakcie pomocy przy porodzie (nie zachowanie higieny osoby oraz sprzętu porodowego);

deficyt selenu oraz witaminy E;

zbyt dobra kondycja krów w trakcie porodu.

Jeśli frekwencja występowania metritis przekracza 7 proc., należy podjąć następujące działania:

należy zachować bezwzględną higienę porodówki: czysta i świeża ściółka

dezynfekcja po każdym porodzie

niewykorzystywanie porodówek jako izolatek dla krów chorych

podczas asysty w trakcie porodu należy: zadbać o czystość rąk i sprzętu porodowego

oczyścić i zdezynfekować zewnętrzne narządy rozrodcze

przywiązać ogon do przedniej kończyny

stosować się do wskazówek weterynarza, np. wprowadzić do macicy sterylizujące bolusy (tabletki);

zastosować suplementy wzbogacone o selen oraz witaminy A i E;

unikać przekondycjonowania krów.

CYSTY JAJNIKOWE

Cysty jajnikowe to struktury, zazwyczaj o średnicy większej niż 2,5 cm, które utrzymują się na jajniku przez 10 dni i dłużej. Płodność krów, na których znajdują się cysty, jest obniżona ze względu na zmiany hormonalne, tonus macicy oraz w wielu przypadkach brak możliwości uwolnienia jaja. Za główne przyczyny tego schorzenia uważa się:

nadmierne spożycie wapnia lub szeroki stosunek wapnia do fosforu;

wysokie spożycie estrogenów (w postaci roślin motylkowych), iniekcji lub z toksynami pleśniowymi;

predyspozycje genetyczne;

stres lub/i problemy zdrowotne okresu okołoporodowego.

Sposoby przeciwdziałania występowaniu cyst jajnikowych:

analiza paszy pod kątem zawartości wapnia i fosforu;

unikanie nadmiaru estrogenów niezależnie od formy ich dostarczania;

analiza paszy pod kątem zawartości zearalenonu lub innych mikotoksyn;

selekcja krów pod kątem zdrowotności jajników.

ANESTRUS

Anestrus lub brak objawów wystąpienia rui jest główną przyczyną niepowodzeń w wykrywaniu rui. Siedemdziesiąt procent krów posiadających cysty jajnikowe cierpi na anestrus. Przyczyny wstępowania anestrus u krów:

niewłaściwe metody wykrywania rui, 66 proc. krów wykazuje symptomy rui między 18 a 6 rano, w związku z tym krowy o krótkiej rui mogą zostać niewykryte nawet przy dwukrotnej obserwacji na dobę;

niewłaściwie prowadzona dokumentacja dotycząca rozrodu ziwerząt lub jej całkowity brak;

uwięziowy system utrzymania, treser elektryczny, śliska posadzka;

schorzenia kończyn i racic;

brak aktywności jajników;

anemia spowodowana obecnością pasożytów;

deficyt energii, białka, żelaza, miedzi, kobaltu selenu oraz fosforu w dawce pokarmowej;

nadmierna utrata kondycji.

Sposoby przeciwdziałania występowaniu anestrus:

skrupulatne prowadzenie dokumentacji stada;

właściwa obserwacja stada pod kątem wystąpienia rui (co najmniej 2 razy dziennie przez 20 min wcześnie rano przed rozpoczęciem doju i późnym wieczorem po zakończeniu obrządku);

właściwy system utrzymania (antypoślizgowe posadzki, wolnostanowiskowy system utrzymania);

wykonywanie analizy krów pod kątem występowania anemii, deficytów makro- i mikroelementów oraz monitoring chorób pasożytniczych;

kontrola stanu jajników (pomiędzy 15. a 45. dniem po ocieleniu);

utrzymanie właściwej kondycji krów;

wykonywanie diagnostyki ciąży.

WYSOKI ODSETEK KRÓW WYMAGAJĄCYCH WIELOKROTNEGO POWTARZANIA ZABIEGU INSEMINACJI

Najczęściej występujące przyczyny:

niewłaściwy czas wykonania inseminacji (zbyt wcześnie lub zbyt późno wykonany zabieg);

inseminacja krów prowadzona w oparciu o drugorzędne objawy rui (inne niż odruch tolerancji);

wysoka częstość stanów zapalnych macicy;

niewłaściwa technika inseminacji lub/i niewłaściwe przygotowanie, przechowywanie nasienia;

wczesna i późna śmierć zarodkowa: nadmierna utrata masy ciała i kondycji

niewłaściwa technika diagnozy ciąży

stres cieplny

zbyt późna w stosunku do owulacji inseminacja krów

deficyt lub nadmiar białka łatwo rozkładalnego w żwaczu

nadmierne otłuszczenie krów

wystąpienie schorzeń: subkliniczne stany zapalne mastitis

wibroza i rzęsistkowica w kryciu naturalnym

leptospiroza i haemophilus

wirusy ibr/ipv, bvd/md i inne

mikoplazma

związki toksyczne, tj.: ciała ketonowe, mikotoksyny, wysoki poziom mocznika i endotoksyny;

zaburzenia gospodarki wapniem, fosforem, witaminami A, D i E oraz karotenem;

anemia;

zachwianie równowagi hormonalnej;

wykorzystanie buhajów o mniejszym potencjale reprodukcyjnym;

niewłaściwe użycie leków lub hormonów mających niekorzystny wpływ na rozród krów.

Sugestie działań:

1.

Ocena efektywności wykrywania rui oraz poprawa terminowości wykonania zabiegów inseminacji.

2.

Poprawa wykrywania rui np. poprzez wykorzystanie analizy progesteronu mlekowego.

3.

Monitoring chorób na podstawie uzgodnień z lekarzem weterynarii.

4.

Ocena stanu narządów rozrodczy u krów powtarzających zabieg inseminacji.

5.

Poprawa sposobu postępowania z nasieniem i wykonania zabiegu inseminacji.

6.

Ocena zawartości mocznika w mleku.

7.

Ocena jakości pasz, w tym mikotoksyn.

8.

Ocena prawidłowości żywienia (zbilansowania dawki pokarmowej, monitoring pobrania paszy).

9.

Unikanie przekarmiania śrutami zbożowymi.

10.

Zaopatrzenie w nasienie z pewnych źródeł.

11.

Ocena wpływu stosowanych leków oraz hormonów na rozród krów.

12.

Wprowadzenie szczepień ochronnych oraz bioasekuracji w stadzie.

Spośród głównych czynników wpływających na rozród, niebagatelne znaczenie mają również czynniki pozagenetyczne, tj. sposób zarządzania stadem (obserwacja rui, prowadzenie kalendarza rujowego, terminowość i sposób wykonania zabiegu), jak również stan fizjologiczny samicy, jej profil zdrowotny, kondycja, przebyte choroby (okresu okołoporodowego czy metaboliczne) oraz żywienie. Ze względu na fakt, że opisane wyżej czynniki wykazują związek z wieloma schorzeniami układu rozrodczego, działania ukierunkowane na ich poprawę mogą w dużej mierze przyczynić się do polepszenia płodności całego stada.