Stany zapalne gruczołu mlekowego ze względu na źródło pochodzenia patogenów dzielimy na środowiskowe i zakaźne. W ostatnich latach ilość przypadków spowodowanych czynnikami zakaźnymi maleje, jednak czynniki środowiskowe nadal sprawiają duże problemy w stadach bydła. Dlatego tak ważne jest ograniczanie presji patogenów środowiskowych, które rozprzestrzeniają się w otoczeniu zwierząt i mogą powodować ostre stany zapalne o ciężkim przebiegu, w przypadku których zbyt późne podjęcie leczenia może prowadzić do uszkodzeń tkanki wymienia i istotnie odbić się na zdrowotności i przyszłej produkcyjności krowy.

Ich rezerwuarem są elementy otoczenia zwierząt. Drobnoustroje te są rutynowo izolowane ze ściółki, obornika, ścian, kurzu, paszy czy wody. To właśnie odróżnia je od patogenów zaraźliwych, których głównym rezerwuarem jest zakażony gruczoł mlekowy.

Główne patogeny środowiskowe można podzielić na dwie grupy: bakterie Gram-ujemne, przede wszystkim z grupy coli, jak Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae, oraz tzw. paciorkowce środowiskowe, jak Streptococcus dysgalactiae, Streptococcus uberis, Enterococcus spp. Oprócz bakterii do patogenów środowiskowych zalicza się również grzyby i algi.

Różnorodność występujących patogenów zależy od wielkości stada, zarządzania zwierzętami z przewlekłymi przypadkami mastitis, warunków utrzymania, poziomu sanitarnego, kwalifikacji personelu oraz wielu innych czynników.

Podstawową kwestią utrudniającą redukcję występowania mastits środowiskowego jest brak możliwości wyeliminowania odpowiedzialnych za nie patogenów z otoczenia zwierząt.

Czynnikami sprzyjającymi występowaniu mastitis są uszkodzenia kanałów strzykowych, spadki odporności związane np. z chorobami metabolicznymi, stres cieplny, brak higieny strefy legowiskowej czy częsty kontakt wymienia z odchodami.

 Dbałość o strefę legowiskową

Podstawowymi działaniami mającymi na celu ograniczyć liczbę stanów zapalnych gruczołu mlekowego o podłożu środowiskowym jest dbałość o strefę legowiskową, której podstawą jest utrzymywanie powierzchni legowiskowej we względnej suchości. Przydatne może być również podniesienie pH w środowisku legowiska np. poprzez zastosowanie niewielkiej ilości wapna. Jednak w przypadku niektórych patogenów do zahamowania rozwoju dochodzi dopiero przy pH np. 9,5, a wapno może działać drażniąco na skórę wymienia, więc lepszym rozwiązaniem może być wykorzystanie profesjonalnego środka dezynfekcyjnego.

Higiena doju

Kolejnym istotnym działaniem mogącym ograniczyć zachorowania na mastitis o podłożu środowiskowym jest higiena doju.

Przedudojowa dezynfekcja strzyków ma na celu zredukowanie liczby patogenów środowiskowych na powierzchni skóry strzyka przed dojem, dzięki czemu zmniejsza się szansa na ich przeniknięcie do kanału strzykowego. Predipping należy wykonywać przy użyciu środka dezynfekcyjnego, który powinien pozostać na skórze przez min. 30 s. Ważne jest również, aby do osuszenia strzyków nie używać „zbiorczych” szmatek wielorazowych.

Z kolei dipping po zakończonym doju nie tylko powoduje dezynfekcję strzyków, ale i zmniejsza ryzyko wniknięcia drobnoustrojów chorobotwórczych do wymienia poprzez zasklepienie ujścia strzyka, podczas gdy kanał strzykowy pozostaje jeszcze otwarty po doju. Po zakończonym doju kubek do dippingu powinien zostać umyty.

Działania ogólne

Czynnikami sprzyjającymi występowaniu mastitis są spadki odporności związane m.in. z chorobami metabolicznymi, dlatego elementem profilaktyki powinno być wzmacnianie ogólnej odporności zwierząt oraz dbałość o prawidłowe żywienie. Pomocne będzie również unikanie nadmiernego zagęszczenia zwierząt w budynku, ponieważ w takiej sytuacji zwierzęta mogą konkurować o dostęp do legowisk, łatwiej jest o zabrudzenie wymion kałem, a stres jest dodatkowym czynnikiem sprzyjającym spadkom odporności.

Profilaktyka w okresie zasuszenia

Nie mniej ważne jest zabezpieczanie zwierząt w okresie zasuszenia. Ich warunki bytowe nie powinny odbiegać pod względem higieny od warunków zapewnianych krowom w laktacji. Warto również stosować czopy keratynowe, aby zabezpieczyć wymię przed wnikaniem drobnoustrojów w końcowym okresie zasuszenia, gdy stężenie antybiotyku DC spada.