Gromadzenie informacji dotyczących stanów zapalnych wymienia nie powinno być wyjątkiem, zważywszy na fakt, że w przypadku tego schorzenia szczegółowa analiza dostępnych danych może mieć kluczowe znaczenie w kontroli tej choroby. W wielu przypadkach dane dotyczące zdrowia gruczołu mlekowego krów sprowadzają się do gromadzenia informacji dotyczących liczby komórek somatycznych (LKS) w mleku, które dostarczane są producentom mleka m.in. przez mleczarnie. Chore krowy zaczynają wydalać wraz z mlekiem leukocyty właśnie w postaci komórek somatycznych (LKS), a ich podwyższona koncentracja świadczy o stanie zapalnym. Hodowcy jednak bardzo często nie analizują zbyt dokładnie informacji zawartych w mleku, w rezultacie skala problemów na tle mastitis jest często niedoszacowana.

REJESTROWAĆ KAŻDY PRZYPADEK

Jeśli LKS mieści się w granicach 400 tys./ml mleka, to mleko kwalifikuje się do konsumpcji i spełnia legislacyjne standardy. Ponadto sam wskaźnik związany z liczbą komórek somatycznych ma inne ograniczenia. W związku z powyższym istotnym elementem monitoringu skali problemu związanego z wystąpieniem mastitis w stadzie bydła jest rejestrowanie każdego przypadku. Należy podkreślić, że niestety nie jest to rutynowo wykonywana czynność. Hodowcy bardzo często polegają wyłącznie na wynikach LKS zbiorczych próbek badanych w mleczarni, które dostarczane są 2 razy w miesiącu. O ile LKS jest bardzo dobrym wskaźnikiem subklinicznych stanów zapalnych spowodowanych przez bakterie, tj.: S. aureus, S. agalactiae czy S. dysgalactiae, o tyle ma słabe zastosowanie w analizie klinicznych jej form. Dlatego istotne jest, aby wykorzystywać w monitoringu tych przypadków również dane kliniczne.

Dane te powinny umożliwić hodowcy:

  • określenie, od których krów mleko powinno być dojone odrębnie i niewprowadzane do obrotu rynkowego;
  • wskazanie krów, które należy uznać za problematyczne i przeznaczone do brakowania;
  • szczegółowy monitoring poszczególnych krów pod kątem akceptowalnego poziomu LKS;
  • uzyskać informacje umożliwiające prewencję oraz leczenie problemów zdrowotnych wymienia.

Niezależnie od tego, która forma występuje w stadzie, każdy incydent powinien zostać odnotowany. Jakie informacje powinny więc zostać odnotowane? Zapisy powinny uwzględniać: nr krowy, datę wystąpienia schorzenia, opis chorej ćwiartki, charakterystykę zastosowanego leczenia (włączając liczbę tub zużytego antybiotyku) oraz wyniki badań mikrobiologicznych (jeśli zostały wykonane).

Wystąpienie mastitis najczęściej jest definiowane jako zainfekowanie jednej z ćwiartek. Jeśli zdiagnozujemy stan zapalny we wszystkich czterech ćwiartkach wymienia tej samej krowy, wówczas sytuację taką traktujemy jako 4 przypadki mastitis. Z kolei jeśli w wyleczonym strzyku nastąpi ponowna infekcja w ciągu co najmniej 7 dni, wówczas przypadek taki traktujemy jako kolejne wystąpienie stanu zapalnego wymienia. W przeciwnym przypadku, tj., kiedy nawrót schorzenia nastąpi w czasie krótszym niż 7 dni, wystąpienie to traktujemy jako kontynuację tego samego stanu zapalnego. Sposób zapisu wystąpień klinicznych form mastitis może być różny. Ważne, aby umożliwiał szybkie wychwycenie sztuk, które mają skłonność od częstych nawrotów tego schorzenia. W tabeli 1 przedstawiono, jak powinien wyglądać przykładowy sposób prowadzenia zapisów dotyczących stanów zapalnych w stadzie. Dzięki tak prowadzonym zapisom można szybko i łatwo przeanalizować sytuację zdrowotności gruczołów mlekowych krów w stadzie. Krowy, u których mastitis pojawiało się więcej niż czterokrotnie podczas samej laktacji w co najmniej 2 ćwiartkach, powinny być w pierwszej kolejności brakowane ze stada. W przypadku chronicznych nawrotów stanów zapalnych tylko w jednym strzyku ćwiartki zwierzęta powinny być miarę możliwości zasuszane.

W tabeli 2 przedstawiono docelowe wartości wskaźników związanych z mastitis, do których powinien dążyć każdy producent mleka.

WSKAŹNIKI SCHORZENIA

Wskaźnik mastitis jest określany procentowym udziałem wystąpień mastitis do liczby krów w stadzie. Docelowa wartość tego wskaźnika to >30.

Wskaźnik ten pozwala porównywać ze sobą stada o różnej wielkości. Stada, w których wartość tego wskaźnika jest niższa niż 30 proc., charakteryzują się właściwymi działaniami ograniczającymi liczbę klinicznych form mastitis. Warunkiem użyteczności wskaźnika mastitis jest rzetelna rejestracja wszystkich wystąpień choroby.

Innym wskaźnikiem może być odsetek krów zainfekowanych w stadzie, który obrazuje udział krów, u których zdiagnozowano przypadek pojedynczej infekcji w ciągu roku. Parametr ten powala lepiej zorientować się w typie stanów zapalnych w stadzie. Przykładem może być sytuacja, gdzie w przypadku chronicznych form mastitis spowodowanych przez gronkowca złocistego może być niewielki odsetek krów zainfekowanych, ale duża wartość wskaźnika mastitis. Odwrotne tendencje obserwuje się w sytuacji wystąpienia w stadzie infekcji na tle E. coli, gdzie wskaźnik mastitis będzie wysoki, ale odsetek powtórnych nawrotów choroby będzie stosunkowo niski.

Pożądana jest jak najniższa wartość tego wskaźnika. Za graniczną wartość uznaje się 20 proc.
Użytecznym wskaźnikiem jest procent ćwiartek wymagających powtórnego leczenia (powtarzalność mastitis).

powtarzalność mast.jpg
powtarzalność mast.jpg

Powtarzalność mastitis nie powinna być wyższa niż 10 proc. W przypadku krów nr 65, 8 i 365 z tabeli 1 nastąpiły nawroty choroby. Spośród 19 przypadków wystąpień mastitów w tabeli 1 odnotowano je dla 12 ćwiartek. Dla 4 z nich odnotowano powtórne zachorowanie. W związku z tym wskaźnik powtórzeń mastitis w tym przypadku wynosiłby 4/12 x 100 proc. = 25 proc. Tak wysoki wskaźnik powtórzeń mastitis może być spowodowany znacznym odsetkiem w stadzie infekcji na tle Staphylococcus aureus czy Streptococcus uberis. Wysoka powtarzalność stanów zapalnych wymienia może również wynikać ze słabej detekcji tego schorzenia. Zbyt późne wykrycie infekcji powoduje pogorszenie kuracji, a w rezultacie nawrót choroby.

Dodatkową informację można uzyskać, obliczając liczbę tub zużytych w trakcie leczenia każdego przypadku mastitis lub w przeliczeniu na każdą krowę. Oczekiwana wartość w tym przypadku to wartość <4,5.

Docelowa wartość dla tego wskaźnika to <2,5. Odsetek krów zasuszonych, u których stwierdzono mastitis, nie powinien przekraczać 1 proc. Mastitis jest schorzeniem spowodowanym przez czynniki zakaźne. Głównymi sprawcami stanów zapalnych wymienia są bakterie, choć mogą wywoływać je również grzyby. Mastitis powoduje zmiany w składzie chemicznym mleka oraz tkance wymienia. Natężenie zmian zależy od indywidualnych cech poszczególnych krów, specyfiki czynnika zakaźnego, statusu zdrowotnego oraz immunologicznego krów i warunków utrzymania. Wtargnięcie do wymienia bakterii powoduje wyzwolenie mechanizmów odpowiedzialnych za unieszkodliwienie niepożądanych gości. Organizm wysyła leukocyty pełniące rolę odpornościowe w organizmie, czego efektem ubocznym jest wzrost liczby komórek somatycznych. Dlatego LKS jest głównym wskaźnikiem wykorzystywanym rutynowo w diagnozowaniu problemów związanych z funkcjonowaniem wymienia. Krowy zdrowe produkują mleko o LKS 100-150 tys./ml. Natomiast spadek średniej wartości LKS w stadzie poniżej 40 tys./ml również nie jest prawidłowy i może wskazywać na problemy z funkcjonowaniem układu immunologicznego.

W MONITOROWANIU ZDROWOTNOŚCI WYMIENIA POMOCNE SĄ RAPORTY

Hodowcy bydła mlecznego, prowadzący ocenę użytkowości mlecznej, mogą wykorzystywać do tego celu raporty wynikowe. I choć działania Polskiej Federacji Hodowców Bydła i Producentów Mleka (PFHBiPM) nie obejmują ewidencji wystąpień mastitis, to w mleku oznaczana jest liczba komórek somatycznych w próbach uzyskiwanych w trakcie próbnego udoju. Poza prowadzoną we własnym zakresie rejestracją mastitis informacje dotyczące stanu zapalnego wymienia można znaleźć zarówno w raportach podstawowych, tj. RW-1 i RW-2 oraz raporcie dodatkowym RW-8. W raporcie RW-1 informacje dotyczące LKS znajdują się w dwóch tabelach: „Przeciętne wyniki” oraz „Wyniki w trzech ostatnich próbach”. W tabeli „Przeciętne wyniki” zestawione są dane obejmujące informacje o LKS w ostatnich dwunastu próbnych udojach (tabela 3). Na podstawie informacji zawartych w tej tabeli możliwe jest określenie stanu zdrowotnego stada oraz kierunku jego zmian. Dzięki tym informacjom ułatwione jest zarządzenie stadem. Wnikliwa analiza tej tabeli umożliwia precyzyjne określenie momentu, w którym nastąpiło pogorszenie wyników (wzrost LKS), co niewątpliwie ułatwia zdiagnozowanie czynnika, który mógł je potencjalnie wywołać. Mogą to być: zmiana paszy, zatrudnienie innego dojarza, zmiana dotycząca rutyny wykonywania samego doju czy awaria sprzętu udojowego.

Często stopniowy wzrost LKS w poszczególnych miesiącach może oznaczać rozprzestrzenianie się schorzenia w stadzie lub brak działań bądź podjęcia niewłaściwych decyzji związanych z utrzymaniem zdrowotności gruczołu mlekowego przez hodowcę czy lekarza weterynarii zajmującego się stadem. Często obserwuje się znaczący wzrost LKS w miesiącach letnich, szczególnie w warunkach wysokich temperatur. Spowodowane to może być wystąpieniem stresu cieplnego wywołanego niewłaściwym działaniem systemów wentylacji. Informacje zawarte w tabeli „Przeciętne wyniki” pozwalają zorientować się w skali problemu związanego ze zdrowotnością gruczołu mlekowego. W załączonym w tabeli 1 przykładzie LKS waha się od 472 tys./ml do 1096 tys./ml, co należy uznać za sytuację alarmującą. Powinno to być bodźcem dla hodowcy do podjęcia natychmiastowych działań związanych ze stanem zapalnym wymienia.

Tabela „Wyniki w trzech ostatnich próbach” zawiera liczbowe zestawienie krów z podziałem na stan fizjologiczny (zasuszone, dojone, chore) oraz LKS (< 300 tys./ml; 300-400 tys./ml; 400-1000 tys./ml; >1000 tys./ml) (tabela 3). Informacje zawarte w tej tabeli pozwalają określić precyzyjnie liczbę krów tzw. problematycznych. Szczególną uwagę należy zwrócić na liczbę krów znajdujących się w grupie o LKS 400-1000 tys./ml oraz >1000 tys./ml, ze względu na fakt, że te krowy mają największy wpływ na ogólną liczbę komórek somatycznych w mleku. Należy zwrócić uwagę, że odsetek krów charakteryzujących się LKS > 400 tys./ml wynosił odpowiednio: 30,7 proc. we wrześniu, 21,6 proc. w październiku oraz 33,3 proc. w listopadzie (tab. 5). Ponad 1/3 krów chorych potwierdza zły stan zdrowotny stada.

Szczegółowych informacji o każdej krowie dostarcza raport RW-2. Dzięki danym tam zawartym można prześledzić zmiany LKS każdej krowy indywidualnie. W przypadku krów z podwyższoną LKS należy przeprowadzić TOK (terenowy odczyn komórkowy) w celu rozpoznania zainfekowanych ćwiartek oraz pobrać próbki do badań mikrobiologicznych. Umożliwia to trafne podejmowanie decyzji dotyczących podjęcia leczenia danej sztuki lub rozważenia jej brakowania. Obserwacje wahań LKS w trakcie trwania laktacji mogą posłużyć do określenia podłoża mastitis – zakaźne bądź środowiskowe. Przykład zamieszczony poniżej wskazuje na cykliczne pojawianie się stanu zapalnego u tej sztuki. Jest to jeden z objawów zakażenia gronkowcem złocistym (Staphylococcus aureus).

Stada, które mają chroniczne problemy ze stanem zapalnym gruczołu mlekowego, mogą zamówić dodatkowy raport RW-8 „Analiza zawartości komórek somatycznych”. W raporcie tym uwzględnione są jedynie krowy o LKS przekraczających 300 tys./ml. Zestawienie podzielone jest na 3 części. W pierwszej „Nowe zachorowania” zestawione są wszystkie krowy, u których LKS w bieżącej próbie przekraczało 300 tys./ml, podczas gdy w poprzednich znajdowało się poniżej tego poziomu. W części „Chronicznie chore” zamieszczone są zwierzęta, u których zarówno w próbie bieżącej, jak i poprzedniej LKS przekracza 300 tys./ml. W ostatniej części „Wyleczone” przedstawione są sztuki, u których LKS w bieżącej próbie uległa obniżeniu do poziomu <300 tys./ml. Dobrą rutyną postępowania ograniczającego rozprzestrzenianie się stanu zapalnego wymienia jest separowanie krów chronicznie chorych i dojenie ich jako ostatniej grupy.

Artykuł ukazał się we wrześniowym numerze miesięcznika "Farmer"