W wielu przypadkach to właśnie niewłaściwie zaprojektowana, niedostosowana do wygórowanych potrzeb współczesnych krów mlecznych infrastruktura jest krytycznym elementem w dążeniach hodowców do osiągania satysfakcjonujących wyników ekonomicznych. Nieadekwatne do potrzeb krów holsztyńsko-fryzyjskich warunki ich utrzymania powodują nawarstwienie problemów zdrowotnych, zwiększone brakowanie i obniżenie wydajności życiowej krów, co w rezultacie prowadzi do podwyższenia kosztów produkcji mleka. W dużej części dotyczy to obór starych lub w niewielkim tylko stopniu zmodernizowanych, w których poprawa warunków utrzymania krów często wiąże się z daleko idącymi zamianami, co oczywiście generuje wysokie koszty, lub wręcz wymaga zainwestowania w nowy obiekt. Jednak dużo bardziej niepokojący jest fakt, że bardzo wiele nowych obiektów inwentarskich również nie spełnia wymogów związanych z dobrostanem krów. Po uruchomieniu wielu, jakże kosztownych obiektów, okazuje się, że to właśnie krowa jest tym elementem, który nie przystaje do całego systemu.

Jedną z obserwowanych przeze mnie tendencji panujących w takich obiektach jest tzw. pozorna oszczędność w kosztach budowy stanowiska polegająca na stosowaniu się do zasady wciśnięcia jak największej liczby stanowisk na jak najmniejszej powierzchni. Rzeczywiście w krótszym czasie daje to realne korzyści w postaci niższej ceny za wybudowane stanowisko, jednak w przyszłości może generować poważne problemy. Do pogorszenia całej sytuacji przyczynia się również panująca na rynku mleka hossa cenowa, która powoduje, że producenci mleka często starając się w jak największym stopniu wykorzystać sprzyjającą sytuację, decydują się na zwiększenie zagęszczenia krów w stadzie. Skutki takiego postępowania, poza wyjątkowymi sytuacjami związanymi z wystąpieniem stresu cieplnego w miesiącach letnich, są widoczne dopiero po pewnym czasie, w związku z czym hodowcy najczęściej nie kojarzą ich wystąpienia z nadmiernym stłoczeniem krów. Konsekwencje zwiększonego zagęszczenia krów odbijają się głównie na pogorszonej produkcyjności krów, wzroście zaburzeń dobrostanu oraz skutkują pogorszeniem ich stanu zdrowia. Co należy zatem rozumieć jako stłoczenie krów? Nadmierne zagęszczenie najczęściej definiowane jest jako zbyt duża liczebność krów w odniesieniu do liczby dostępnych w oborze stanowisk. I tak zagęszczenie na poziomie 100 proc. oznacza, że każdej krowie przypada jedno stanowisko, natomiast 140 proc. mówi o tym, że na 140 krów przypada jedynie 100 stanowisk.

Właściwą praktyką powinno być utrzymanie liczby krów mniejszej bądź równiej liczbie dostępnych stanowisk. Jednak takie zdefiniowanie pojęcia nadmiernego zagęszczenia powoduje, iż jego występowanie wiąże się wyłącznie z oborami wolnostanowiskowymi i nie dotyczy obiektów uwięziowych. Niestety, tak jednak nie jest, a nadmierne zagęszczenie może występować niezależnie od typu budynku. Dlatego zdecydowanie lepszą, z punktu widzenia dobrostanu zwierząt, metodą do określania potrzeb krów w odniesieniu do warunków budynku jest wskazanie niezbędnej przestrzeni dla krowy. Poza określeniem właściwej powierzchni dla każdej sztuki ważne jest również zaplanowanie odpowiedniej kubatury, co związane jest z możliwością utrzymania właściwego mikroklimatu w oborze. Problemy te najczęściej występują w niskich budynkach, a skutki pogorszenia warunków mikroklimatycznych są łatwo wyczuwalne przez narządy zmysłów człowieka. W odniesieniu natomiast do dostępu do stołu paszowego stłoczenie występuje w przypadku, gdy przeciętnie na jedną sztukę przypada mniej niż 0,6 m bieżącego dostępu do paszy.

Najlepszym indykatorem właściwych warunków panujących w oborze jest sama krowa i jej zachowanie. Behawior krów jest wypadkową współdziałania zwierzęcia z otaczającym ją środowiskiem, w którym główną rolę odgrywają takie czynniki jak: wymiary stanowisk, typ podłoża do poruszania się i do odpoczynku, konstrukcja oraz dostęp do stołu paszowego, a także mikroklimat. Dodatkowo na dobrostan krów wpływa ich pogrupowanie oraz zagęszczenie. Naturalne zachowania krów mlecznych, które są istotne z punktu widzenia ich zdrowia, dobrostanu oraz produkcyjności to: odpoczynek, pobieranie pokarmu oraz przeżuwanie. Tabela poniżej obrazuje podstawowy rytm zachowania krów mlecznych w trakcie doby.

Jak wynika z przedstawionego wyżej opracowania, 60-80 proc. dobowej aktywności krowy spędzają na odpoczynku oraz pobieraniu pokarmu. Limituje to czas, jaki krowy mogą poświęcić na inne czynności, jak chociażby te związane z zarządzeniem stadem czy dojem.

Badania wykonane na 47 fermach mlecznych w Hiszpanii potwierdziły wpływ dostępności stanowisk oraz zagęszczenia krów w stadzie na wyniki produkcyjne tych stad. Zagęszczenie krów w obiektach objętych doświadczeniem wahało się w szerokich granicach od 60 do ponad 200 proc. Obserwowane fermy różniły się również dobową wydajnością krów (20-34 kg), pomimo faktu, że zwierzęta karmione były tą samą dawką przygotowywaną w jednym miejscu. Doświadczenie wykazało, iż stłoczenie krów w ponad 40 proc. warunkowało uzyskiwaną wydajność w tych oborach. Stwierdzono, że na każdy wzrost o jednostkę stosunku liczbowego stanowisk do krów (do 100 proc.) odnotowywano wzrost produkcyjności o 7,5 kg mleka na dobę na sztukę. Zrozumiałe jest, że zwiększanie liczby stanowisk ponad liczebność krów jest bezcelowe i nie przynosiło poprawy rezultatów produkcyjnych. Inne badania potwierdziły wpływ długości trwania odpoczynku krów na ich wydajność (wykres 1).

Okazało się, że wydłużenie czasu trwania odpoczynku o 1 h spowodowało wzrost wydajności krów o ok. 1,7 kg mleka na dobę.

Nadmierne zagęszczenie krów można rozpatrywać w 3 głównych aspektach. Pierwszym jest konieczność stłoczonych zwierząt do współzawodnictwa o ograniczone zasoby oraz ograniczenie możliwości ekspresji naturalnych zachowań. Negatywny wpływ tego czynnika na pobieranie pokarmu, odpoczynek czy przeżuwanie w tym przypadku uzależniony będzie od stopnia zagęszczenia krów. Drugi aspekt wiąże się z ekonomiką produkcji. Hodowcy decydują się na zwiększenie zagęszczenia krów w stadzie, tłumaczą to możliwością rozłożenia kosztów stałych produkcji mleka na większą liczbę zwierząt. Ostatni aspekt związany jest z organizacją budynku, właściwą szerokością korytarzy, dostępem do stołu paszowego. W przypadku właściwego zaprojektowania budynku nawet 10-20 proc. wzrost zagęszczenia krów może nie wpłynąć negatywnie na ich produkcyjność i zdrowie.

Nadmierne zagęszczenie krów może negatywnie wpłynąć na czas poświęcony na odpoczynek i leżenie zwierząt. Badania wykazały, iż zagęszczenie przekraczające 120 proc. dostępnych stanowisk może mieć istotne znaczenie dla odpoczynku zwierząt. Gdy zagęszczenie krów wzrosło ze 100 proc. do 200 proc., czas leżenia krów został zredukowany z 14 do 7 godzin. Warto podkreślić, że obserwowano również niekorzystne zjawisko i wzrost agresywnych interakcji pomiędzy krowami w stadzie, w sytuacji obniżenia zagęszczenia krów do poziomu poniżej 100 proc..

Wzrost zagęszczenia krów do poziomu 109, 120, 133 i 150 proc. skutkował obniżeniem czasu leżenia krów. Zwierzęta przy właściwym zagęszczeniu 100 proc. odpoczywały przeciętnie 13 h, natomiast wzrost zagęszczenia do 150 proc. spowodował obniżenie czasu odpoczynku o 2 h. Badania te wykazały, że wzrost zagęszczenia krów może również negatywnie odbijać się na wzroście częstości wystąpienia mastitis na tle zakażeń bakteriami środowiskowymi.

Bardzo istotnym aspektem nadmiernego zagęszczenia krów jest fakt, że stłoczenie w strefie legowiskowej krów często prowadzi również do zwiększenia zagęszczenia krów przy stole paszowym. Badania wskazują, że zapewnienie krowom odpowiedniego dostępu do paszy (powyżej 0,8 m/ sztukę) pozytywnie wpływa na pobranie suchej masy paszy oraz ogranicza czas spędzony przez zwierzęta na podejściu do stołu paszowego, zwiększając budżet czasowy, który krowa może poświęcić na odpoczynek i leżenie. Doświadczenie holenderskie potwierdziło, że zwiększenie dostępu do stołu paszowego na krowę do 1 m pozytywnie wpłynęło na zmniejszenie frekwencji zachowań agresywnych krów w strefie żywienia. Ma to szczególne znaczenie w przypadku utrzymywania krów wieloródek i pierwiastek w jednej grupie, gdzie starsze, większe i wyżej postawione w hierarchii krowy mogą ograniczać dostęp do paszy młodszym współtowarzyszkom. Oczywiście zjawisko to będzie się nasilało wraz ze stopniem stłoczenia krów w okolicach stołu paszowego. Konsekwencje takiego stanu rzeczy są bardzo przykre i mogą przysparzać dużych strat ekonomicznych. Następstwem nadmiernego stłoczenia krów w strefie żywieniowej jest znaczne obniżenie produkcyjności pierwiastek (nawet do poziomu poniżej 40 proc. wydajności krów starszych), zwiększenie częstości wystąpienia schorzeń metabolicznych (ketoza, przemieszczenie trawieńca), a w rezultacie zwiększone brakowanie w grupie krów w pierwszej laktacji (nawet ponad 50 proc.).

Negatywny wpływ stłoczenia krów na odpoczynek i pobranie paszy musi również mieć wpływ na proces przeżuwania. Badania Batchelder’a (2000 r.) potwierdziły, że zwiększenie zagęszczenia krów ze 100 do 130 proc. spowodowało obniżenie odsetka krów, które przeżuwały o ok. 10 proc. (spadek z 37 do 28 proc.) w trakcie 24 h. Ponadto autor ten stwierdził obniżenie szczytu przeżuwania krów z 55 proc. do 32 proc., krów przeżuwających w sytuacji nadmiernego zagęszczenia zwierząt (130 proc.).

Poza obniżeniem produkcji mleka stwierdzono pogorszenie jakości mleka w stadach o nadmiernym zagęszczeniu krów. Badania wykazały obniżenie zawartości tłuszczu w mleku o 0,2 jednostki procentowej przy stłoczeniu krów na poziomie 142 proc., w porównaniu do prawidłowej wartości 100 proc.. Ponadto stwierdzono wzrost liczby komórek somatycznych w mleku krów powyżej zagęszczenia na poziomie 113 proc.. Zjawisku temu towarzyszył ponad 2,5 - krotny wzrost częstości wystąpienia mastitis przy zagęszczeniu krów na poziomie 142 proc. w stosunku do wartości referencyjnej 100 proc..

MONITORING KOMFORTU KRÓW W NADMIERNIE ZAGĘSZCZONYCH STADACH

W związku z potwierdzonymi negatywnymi skutkami nadmiernego zagęszczenia krów w oborach, w jaki sposób na podstawie zachowania zwierząt monitorować ten aspekt ich utrzymania? Podstawowym wskaźnikiem określenia dobrostanu krów w obiekcie jest tzw. wskaźnik komfortu krów. Wskazuje on na procentowy udział krów, które pozostają w kontakcie ze stanowiskiem, ale nie leżą (np. stoją na nim przednimi nogami, stoją na stanowiskach) w stosunku do wszystkich krów leżących. W systemie wolnostanowiskowym, przy żywieniu niezależnie od pory dnia oraz "do woli", udział krów, które leżą na stanowiskach, powinien wynosić powyżej 85 proc. (wskaźnik komfortu krów > 85 proc.). Innym wskaźnikiem dobrostanu krów jest wskaźnik wykorzystania stanowisk, który w porównaniu do wskaźnika komfortu krów bierze pod uwagę większą liczbę krów znajdujących się w danej grupie. Do jego wyliczenia należy podzielić liczbę krów leżących w stanowiskach przez liczbę wszystkich krów, które nie pobierają paszy przy stole paszowym i przemnożyć przez 100. Wartość tego indykatora powinna kształtować się powyżej 75 proc.. Dość często do określenia prawidłowości zachowań krów w oborze wykorzystuje się odsetek krów stojących, który jest odwrotnością wskaźnika komfortu krów (100 - wskaźnik komfortu krów).

Po lewej stronie przedstawiono dwa zdjęcia obrazujące sytuacje, w których wartość wskaźnika wykorzystania stanowisk znajduje się poniżej i powyżej właściwego poziomu.

Badania zespołu Fregonesiego (2007) potwierdzają negatywny wpływ nadmiernego stłoczenia krów na chęć ich położenia się po zajęciu stanowiska. Okazało się, że w zbyt zagęszczonych stadach krowy podczas szczytu wykorzystania stanowisk do odpoczynku (pomiędzy północą a 4 rano) muszą czekać na to, aby zwolniło się dla nich miejsce i mogły się położyć. Dodatkowo stwierdzono obniżenie się wskaźnika wykorzystania stanowiska w momencie przekroczenia 113 proc. zagęszczenia krów.

PODSUMOWANIE

Nadmierne zagęszczenie krów melcznych niesie ze sobą następstwa:

 obniża się czas odpoczynku i leżenia krów

 zwiększa się czas przebywania krów w korytarzach

 niekorzystnym zmianom ulega behawior pokarmowy, zmniejsza się czas przeżuwania krów

 zwiększa się frekwencja zachowań agresywnych

 obniżeniu ulega ilość i jakość mleka

 zwiększa się częstotliwość wystąpienia mastitis.

W celu zapewnienia właściwego komfortu krowy powinny spędzać 10-14 h na odpoczynku w stanowiskach. Wymiary stanowiska powinny umożliwiać zwierzętom przyjęcie naturalnej pozycji podczas leżenia. Krowy muszą mieć możliwość pobierania paszy przez co najmniej 5 godzin w ciągu doby, a to powoduje ograniczenie zachowań agresywnych i może wpłynąć na zwiększenie pobrania przez nie suchej masy paszy. Jak wskazują liczne badania, maksymalne dopuszczalne zagęszczenie krów nie powinno przekroczyć 120 proc., po przekroczeniu tej wartości nasileniu ulegają negatywne następstwa ograniczające opłacalność produkcji.

Zjawiska te pojawiają się jednak po pewnym czasie i trudno je wiązać z wcześniejszymi decyzjami hodowców dotyczącymi wzrostu zagęszczenia krów. Grupami krów, które są najbardziej wrażliwe na zagęszczenie, są pierwiastki oraz krowy kulawe. Z punktu widzenia przebiegu laktacji wrażliwe również są krowy w okresie przejściowym (ostanie tygodnie zasuszenia oraz szczyt laktacji). Podejmując decyzję o budowie nowego, często bardzo kosztownego obiektu, należy wziąć pod uwagę aspekty związane z dobrostanem i komfortem krów. Niestety, znaczna część nowo powstających budynków nie jest w stanie sprostać potrzebom współczesnych krów rasy holsztyńsko-fryzyjskiej.