Postęp hodowlany wymaga wiedzy, czasu i prawidłowo zaplanowanych kojarzeń. Wybór rodziców kolejnego pokolenia nie jest łatwy, szczególnie w przypadku buhajów. Na ojców przyszłych krów należy wybierać buhaje właściwe, czy jednak zawsze oznacza to najlepsze? Zależy, jak na to spojrzeć. Wybrany powinien zostać buhaj najlepszy dla danej sztuki lub najlepszy w kontekście celu hodowlanego danego stada.

Indeks indeksowi nierówny

W pierwszym odruchu podczas zapoznawania się z katalogiem buhajów sprawdzana jest zazwyczaj cena i wysokość indeksu. To drugie może być jednak nieco utrudnione ze względu na różnorodność indeksów selekcyjnych wykorzystywanych w różnych krajach. W Polsce głównym indeksem jest PF, tj. Produkcyjność i Funkcjonalność, który obrazuje cel hodowlany dla rasy PHF. Drugim polskim indeksem selekcyjnym jest IE, czyli Indeks Ekonomiczny, który łączną wartość hodowlaną zwierzęcia wyraża w złotówkach.

Wśród indeksów zagranicznych wyróżnić można m.in. niemiecki RZG, francuski ISU, amerykański TPI czy holenderski NVI. Wybór buhaja o wysokim indeksie zagranicznym nie musi być trafny w przypadku naszych zwierząt, ponieważ indeksy te, podobnie jak PF, są tzw. indeksami negocjonowanymi, co oznacza, że uwzględniane cechy oraz przypisane im wagi są ustalane przez hodowców z danego kraju, w zależności od realizowanych celów hodowlanych. W ustalaniu celów hodowlanych bierze się natomiast pod uwagę czynniki genetyczne, środowiskowe oraz ekonomiczne charakterystyczne dla danego kraju. Dla porównania – w indeksie TPI zdrowie i płodność stanowią 28 proc., w RZG jest to 49 proc., zaś w PF 35 proc. Indeks w każdym kraju dostosowany jest do potrzeb hodowców oraz uwarunkowań danego kraju, które w odniesieniu do innego zakątka świata mogą się nie sprawdzić lub też przekładać na wyniki hodowli w sposób nieco odmienny od założonego. Dlatego też wyników tych nie da się mierzyć jedną miarą.

W przypadku chęci przyjrzenia się buhajowi zagranicznemu warto sprawdzić jego ocenę międzynarodową, gdyż dla wszystkich buhajów pochodzących z innych państw, które mają międzynarodowe wartości hodowlane MACE lub GMACE, spełniające odpowiednie kryteria dokładności, obliczany jest i publikowany na stronie Instytutu Zootechniki indeks gPF lub PF.

W sytuacji, gdy buhaj nie ma oceny międzynarodowej, niektórzy sięgają po różnego rodzaju równania konwersji, jednak ich wykorzystanie pozwala na otrzymanie jedynie przybliżonej wartości hodowlanej.

Ocena mniej lub bardziej powtarzalna

Mniej rzucającą się w oczy, choć również bardzo ważną informacją jest powtarzalność oceny, która daje pewne pojęcie o wiarygodności oceny dla poszczególnych cech, ponieważ jest ona związana z dokładnością oceny wartości hodowlanej. Z im wyższą dokładnością, a więc i powtarzalnością, obliczone są wyniki wartości hodowlanej, tym lepiej. 

W niektórych katalogach podawana jest ona jedynie jako ogólna powtarzalność szacowanej wartości hodowlanej cech produkcyjnych, czasem można się też spotkać z podanymi zakresami, zaś w jeszcze innych katalogach powtarzalność podawana jest indywidualnie dla wielu z ocenianych cech.

Nie mniej ważne

Wybierając buhaja, należy również spojrzeć na dane rodowodowe prezentowane w karcie katalogowej. Przedstawiane są zazwyczaj nazwy ojca danego buhaja, ojca jego matki oraz ojca matki jego matki. Znajomość rodowodu rozpłodnika pozwala zminimalizować i uniknąć kojarzenia zwierząt w pokrewieństwie i wynikającego z tego wzrostu inbredu w następnym pokoleniu. 

Ponadto buhaje oznaczane są różnymi skrótami literowymi, które stanowią podstawową informację o nosicielstwie wad genetycznych. Oto niektóre z nich:

  • BLF lub TL – wolny od BLAD (syndrom wrodzonego braku odporności),
  • BYF lub TY – wolny od haplotypu HHO (brachyspina),
  • CVF lub TV – wolny od CVM (zespół zniekształceń kręgosłupa),
  • DPF lub TD – wolny od DUMPS (niedobór syntetazy monofosforanu urydyny).

Pozostałe informacje na temat cech buhaja przedstawione w czytelnej formie cyfr i wykresów, często uzupełnione o piktograficzne podsumowanie wyróżniających go cech, dają możliwość określenia, czy pasuje on do celu hodowlanego w konkretnym stadzie lub do poszczególnej grupy (np. do krycia jałówek odpowiedni będzie buhaj charakteryzujący się łatwością porodów). Nie zawsze najlepszy buhaj jest najlepszym wyborem. 

Ponadto katalogi często zaopatrzone są w legendy wyjaśniające znaczenie poszczególnych oznaczeń, szczególnie tych dotyczących cech wyróżniających buhaje, co jest dość przydatne, ponieważ zakres i sposób prezentowania niektórych danych jest inny w każdym z katalogów.

Zdaniem eksperta

Dr Agnieszka Nowosielska, dyrektor ds. hodowli, Polska Federacja Hodowców Bydła i Producentów Mleka

Na co zwrócić uwagę analizując wyceny poszczególnych buhajów

Aktualnie ocena prowadzona jest dla 7 cech produkcyjnych, 24 cech pokroju, 4 cech płodności, komórek somatycznych, długowieczności, 2 cech zdolności udojowej oraz 4 cech przebiegu porodów. Cechy te, po nadaniu im odpowiednich wag, wchodzą w skład indeksów i podindeksów. 

Obecnie dla rasy PHF, która jest przeważającą rasą bydła mlecznego w Polsce, mamy dwa główne indeksy selekcyjne: Produkcja i Funkcjonalność oraz Indeks Ekonomiczny. 

Indeks PF uwzględnia, jak sama nazwa wskazuje, cechy produkcyjne oraz funkcjonalne. W skład indeksu PF wchodzą: podindeks produkcyjny, pokrojowy, płodności, wartość hodowlana dla zawartości komórek somatycznych oraz długowieczności. Wagi dla poszczególnych cech wynoszą odpowiednio: 40, 25, 15, 10  proc. Indeks PF oparty na wartościach hodowlanych obliczonych metodą tradycyjną oznaczany jest skrótem PF, zaś z wykorzystaniem oceny genomowej gPF.

Z kolei Indeks Ekonomiczny, opracowany w 2019 r., jest indeksem selekcyjnym wyrażającym łączną wartość hodowlaną zwierzęcia w przeliczeniu na złotówki. Poszczególnym cechom nadano wagi ekonomiczne wynikające z krajowych uwarunkowań. Wartości IE pozwalają na porównywanie zysków z produkcji mleka w odniesieniu do jednej laktacji. Dzięki temu hodowcy mogą prowadzić prace hodowlane w kierunku maksymalizacji zysków wynikających z postępu genetycznego. W przypadku buhajów IE pozwala określić, o ile różnią się zyski od ich córek w przeliczeniu na laktację. Porównując buhaje na podstawie wartości IE, każdy producent mleka może określić różnicę w spodziewanych zyskach i wybierać te buhaje, które pozwolą mu zarobić więcej.

Analizując wyceny poszczególnych buhajów, należy pamiętać, że obliczana wartość hodowlana jest tylko przybliżeniem prawdziwej wartości genów osobnika, którego siłę określa właśnie dokładność oceny wartości hodowlanej, często nazywana „powtarzalnością”. Dlatego analizując wartości hodowlane np. w katalogach buhajów, zawsze należy te dwie informacje łączyć, czyli wartość hodowlaną dla danej cechy i jej dokładność.