Szczególnie istotne w żywieniu krów w tym czasie są fizjologicznie uwarunkowane zmniejszenie pobrania suchej masy pasz przez krowy oraz gwałtowny wzrost zapotrzebowania na składniki pokarmowe, związane ze zwiększeniem produkcji mleka. To właśnie te dwa sprzeczne zjawiska powodują zwiększone natężenie problemów związanych z zaburzeniami metabolizmu krów w tym okresie.

OKRES PODATNY NA CHOROBY

Najczęściej diagnozowane schorzenia w okresie 2 pierwszych tygodni laktacji to: porażenie poporodowe, ketoza, zapalenie macicy oraz przemieszczenie trawieńca. Bardzo niekorzystnym zjawiskiem występującym w okresie 2 tygodni przed i po porodzie jest obniżenie odporności krów, tzw. immunosupresja, spowodowana obniżoną produkcją komórek odpornościowych (limfocytów T). W konsekwencji prowadzi to większej podatności zwierząt w okresie przejściowym na wystąpienie mastitis i innych schorzeń na tle zakaźnym. Dlatego właściwe żywienie oraz postępowanie z krowami w tym okresie ma istotne znaczenie dla zdrowia i produkcyjności krowy. Wystąpienie któregokolwiek z wyżej wymienionych schorzeń metabolicznych zwiększa o ponad 80 proc. ryzyko, że krowa zostanie wybrakowana przed kolejną laktacją.

Niewielkie zmiany w zarządzaniu krowami w tym okresie mogą przełożyć się na wzrost pobrania paszy, zmniejszenie ryzyka wielu schorzeń, a w konsekwencji poprawę długowieczności krów. Chyba najważniejszą rzeczą w zarządzaniu krowami mlecznymi w okresie przejściowym jest to, aby pamiętać, że kolejna laktacja nie rozpoczyna się w momencie ocielenia, ale już w okresie zasuszenia. Właściwe postępowanie ze zwierzętami w tym okresie może zdecydowanie przełożyć się na zmniejszenie ryzyka wielu chorób oraz ograniczenie spadku apetytu u krów świeżo wycielonych. Szczegółowo zostało to opisane w poprzednim artykule, dotyczącym żywienia krów zasuszonych.

OGRANICZONY APETYT ZWIERZĄT

Z punktu widzenia żywieniowego najbardziej istotnym elementem, z którym wszyscy hodowcy i producenci mleka muszą się uporać, jest znaczne pogorszenie apetytu u krów tuż przed porodem. Dobowe pobranie suchej masy dawki pokarmowej zaczyna spadać już kilka tygodni przed spodziewanym porodem z najniższymi wartościami obserwowanymi w momencie ocielenia. Przeciętne wartości pobrania paszy przed porodem wahają się w granicach 1,7-2 proc. masy ciała krowy. Jednak wartości te mogą ulegać znacznym odchyleniom w zależności od składników wchodzących w skład dawki pokarmowej, koncentracji składników w dawce, momentu, w którym się krowa znajduje w okresie przejściowym, kondycji oraz przebiegu porodu. Badania wskazują, że obniżenie apetytu u krów może spaść nawet o 30 proc. w 3 ostatnich tygodniach laktacji, jednak 90 proc. tego zjawiska zachodzi na 5-7 dni przed porodem. Ponadto należy zaznaczyć, że pierwiastki charakteryzują się większym spadkiem pobrania paszy niż wieloródki. W przypadku większości krów obserwowany jest wzrost pobrania paszy w przeciągu 3 tygodni po ocieleniu. Szczegółowe zmiany apetytu krów mlecznych przedstawione są w tabeli 1.

DEFICYT ENERGETYCZNY

Następstwem niskiego pobrania paszy w okresie przejściowym jest deficyt energetyczny, który występuje w tym okresie, mierzony poziomem glukozy. Zarówno glukoza, jak i aminokwasy są niezbędnymi składnikami diety krów, które w okresie zasuszenia odpowiedzialne są za prawidłowy wzrost i rozwój płodu. W okresie laktacji z kolei decydują o produkcji mleka (synteza laktozy oraz białek mleka). Zapotrzebowanie na glukozę krów rasy holsztyńsko-fryzyjskich szacowane jest na 1000-1100 g/dzień w okresie 3 ostatnich tygodni przed ocieleniem, by następnie wzrosnąć do poziomu 2500 g/dzień po porodzie. Na szczęście u przeżuwaczy poziom glukozy nie jest w 100 proc. zależny od poziomu tego składnika pobranego w paszy, ale również od innych procesów biochemicznych zachodzących w wątrobie, tzw. glukoneogenezy. Głównym substratem niezbędnym do przebiegu tego procesu jest kwas propionowy (32-73 proc.). Wątroba praktycznie w 100 proc. jest w stanie wychwycić kwas propionowy z krwiobiegu, jednakże jej efektywność w przekształcaniu go w glukozę jest zmienna i zależy w dużej mierze od poziomu kwasu propionowego we krwi oraz statusu fizjologicznego zwierzęcia. Drugorzędowymi substratami w procesie glukoneogenezy są aminokwasy (10-30 proc.), mleczan (15 proc.) oraz glicerol. Właśnie ze względu na opisane powyżej zmiany fizjologiczne w organizmie krów, ich żywienie w okresie przejściowym przysparza nie lada trudności.

Krytycznym elementem w żywieniu krów w tym okresie jest adaptacja żwacza krów do bardzo wysoko energetycznej dawki, którą muszą otrzymać tuż po ocieleniu, zachowanie właściwego poziomu wapnia we krwi, wzmocnienie funkcjonowania układu immunologicznego oraz zachowanie niewielkiego, ale dodatniego bilansu energetycznego do ocielenia.

Zbilansowanie dawki pokarmowej pod kątem energii przysparzać może najwięcej kłopotów właśnie ze względów na obniżenie łaknienia krów i jednoczesny wzrost produkcji mleka oraz związany z nią wzrost zapotrzebowania produkcyjnego zwierzęcia na energię. Aby sprostać wymaganiom krów po ocieleniu, należy w związku z tym zwiększyć energetyczność dawki pokarmowej (poziom energii w paszy). Pierwiastki powinny otrzymywać paszę o nieco wyższym w porównaniu do wieloródek poziomie energii ze względu na niższe pobranie paszy oraz zwiększone zapotrzebowanie na wzrost. Zwiększanie energetyczności dawki ma na celu stymulację brodawek żwaczowych oraz poprawę absorpcji kwasu, adaptację mikroflory żwacza do dawki pokarmowej bogatej w skrobię, wzrost insuliny we krwi, obniżenie mobilizacji kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej oraz wzrost pobrania paszy. Zgodnie z normami NRC, aby uzyskać oczekiwane rezultaty, dawka pokarmowa dla wieloródek powinna w ostatnich 3 tygodniach, a pierwiastek 5 tygodniach przed porodem wzrosnąć do poziomu 1,56-1,62 Mcal/kg NEI. Badania wskazują, iż zwiększenie poziomu skrobi, obniżenie poziomu włókna NDF oraz zwieszenie koncentracji białka surowego z 13-16 proc. stymuluje lepsze pobranie paszy przez krowy w okresie po ocieleniu. W tabeli 2 przedstawiono wymagania pokarmowe dla krów w okresie przejściowym.

KONTROLA KONDYCJI KRÓW

Jednym z głównych narzędzi diagnostycznych w zarządzaniu żywieniem krów mlecznych jest ocena kondycji w pięciopunktowej skali BCS. Na przestrzeni ostatnich lat podejście do tego zagadnienia uległo znacznym zmianom. Wcześniej zalecano, aby kondycja krów w okresie zasuszenia utrzymywana była na poziomie 3,5 pkt., obecnie badania wskazują, że dużo bardziej preferowane są krowy o kondycji 3,0-3,25 pkt. w okresie zasuszenia. Osobniki o kondycji powyżej 3,5 pkt. charakteryzują się zdecydowanie większym ryzykiem wystąpienia schorzeń metabolicznych niż te o właściwej kondycji. Z drugiej strony należy pamiętać, iż zbyt otłuszczone osobniki nie będą w stanie zachować wysokiej produkcyjności w okresie szczytu laktacji oraz będą charakteryzować się stromą krzywą laktacji.

POTRZEBY ENERGETYCZNE

Dla uzyskania tak wysokiej koncentracji energii u krów na początku laktacji konieczne jest zwiększenie udziału węglowodanów niestrukturalnych w dawce pokarmowej. Ich zalecany udział w dawce pokarmowej to 35-40 proc. s.m. dawki pokarmowej. W praktyce osiągnięcie tak wysokiego poziomu energii wymusza stosowanie dużej ilości pasz skrobiowych, tj. śruty zbożowej. Jednak ze względu na zagrożenie wystąpienia subklinicznej kwasicy ich udział powinien nie przekraczać 40-50 proc. s.m. dawki pokarmowej lub 0,75 proc. masy ciała zwierzęcia. Interesującą strategią na osiągnięcie zakładanych celów w odniesieniu do poziomu energii w dawce pokarmowej u świeżo wycielonych krów jest wykorzystanie skarmiania pasz treściwych z relatywnie wysokim poziomem włókna. Aby zapewnić właściwe funkcjonowanie układu pokarmowego krów w okresie przejściowym, konieczne jest również zadbanie o odpowiednią wielkość cząstek skarmianej paszy z jednej strony oraz uniknięcie jej separacji z drugiej. W tym celu zaleca się utrzymanie właściwej wilgotności paszy oraz stosowanie dodatku lepiszcza w postaci melasy. Powoduje ona obklejanie większych cząstek pasz włóknistych smaczną paszą treściwą, co pozytywnie wpływa na wielkość i jakość pobrania.

Często stosowaną praktyką zwiększenia energetyczności dawki pokarmowej krów jest dodatek tłuszczy do dawki pokarmowej. Jednak dodatek przekraczający 5-6 proc. s.m. dawki może powodować skutek odwrotny do zmierzonego., tj. niechęć w pobraniu paszy spowodowaną pogorszoną jej smakowitością. Jako suplementu zaleca się używanie tłuszczu chronionego.

POTRZEBY BIAŁKOWE

Zapotrzebowanie białkowe dla krów w okresie przed ocieleniem to 13-14 proc. s.m. dawki pokarmowej, które wzrasta do poziomu 18-19 proc. dla krów po ocieleniu z 35-40-procentowym udziałem białka nieulegającego rozkładowi w żwaczu.

PRZYKŁADOWE DAWKI POKARMOWE

W tabeli 3. przedstawiono przykładową dawkę pokarmową dla krów na 3 tygodnie przed spodziewanym porodem.

W tabeli 4. przedstawiona została przykładowa dawka pokarmowa dla krów w pierwszych tygodniach laktacji.

Dobrym wskaźnikiem właściwego postępowania z krowami w okresie przejściowym jest osiągnięcie przez krowy 85-90 proc. szczytowej wydajności krów w okresie ok. 2 tygodni od wycielenia.

Ważne, aby krowy w okresie przejściowym objąć szczególną opieką i monitorować regularnie ich stan zdrowotny, którego wskaźnikami mogą być m.in. takie parametry jak pobieranie pokarmu czy bieżąca produkcja mleka.

Artykuł pochodzi z numeru 10/2015 miesięcznika Farmer

Zamów prenumeratę