W obecnej technologii produkcji prosiąt inseminacja niemal całkowicie wyparła krycie naturalne. Ma ona nad nim szereg przewag: z jednego ejakulatu można wyprodukować wiele porcji nasienia, co znacząco poprawia wykorzystanie knurów. Przeprowadzenie inseminacji jest wygodniejsze i bezpieczniejsze dla człowieka niż krycie naturalne. Jednocześnie ogranicza ryzyko wprowadzenia na fermę nowej jednostki chorobowej. Obecnie krycie naturalne spotykane jest najczęściej jedynie w małych gospodarstwach. Na większych fermach knury pełnią jedynie funkcję stymulatorów rui.

Niezależnie jednak od tego, czy w naszej produkcji nastawiamy się na inseminację czy na krycie naturalne, skuteczność zapłodnienia, jak i późniejsza liczebność miotów w dużej mierze zależą od kondycji knura i warunków, w jakich przebywają samce. Warto przyjrzeć się bliżej czynnikom mogącym pogorszyć jakość nasienia rozpłodników.

PŁODNOŚĆ ZALEŻNA OD PORY ROKU

Wiele badań potwierdza silną korelację pomiędzy porą roku a jakością nasienia knurów. Zarówno objętość ejakulatu, jak i koncentracja plemników w nasieniu są silnie zmienne w zależności od sezonu. To pozostałość po dzikich krewnych świni domowej: szczyt płodności knurów przypada na późną jesień, co pokrywa się z sezonem rozrodczym dzika. Wraz z wydłużaniem dnia świetlnego w miesiącach wiosennych ilość produkowanego nasienia spada. W okresie letnim na płodność knurów dodatkowo oddziałuje negatywnie wysoka temperatura panująca wówczas w większości chlewni. Nasienie pobrane w tym okresie charakteryzuje się ponadto większą liczbą uszkodzonych plemników.

Czynników sezonowych nie możemy w stu procentach kontrolować, istnieją jednak pewne środki, dzięki którym da się ograniczyć negatywny wpływ zmian długości dnia na płodność knurów. Przyjmuje się, że optymalna długość dnia świetlnego wynosi 12 godzin. W okresie dłuższego dnia (miesiące wiosenne i letnie) należy zatem ograniczyć długość ekspozycji samca na promieniowanie słoneczne.

Innym czynnikiem sezonowym, mogącym negatywnie wpływać na jakość nasienia knurów, jest temperatura powietrza. Optimum termiczne dla knurów mieści się w zakresie 14-20oC. Niewielki spadek temperatury poniżej tego zakresu nie będzie niósł większych szkód. Inaczej wygląda sytuacja w przypadku wyższych temperatur: przekroczenie optimum cieplnego będzie negatywnie wpływać zarówno na żywotność plemników, objętość ejakulatu, jak i libido knurów. Istotne jest także utrzymanie właściwej wilgotności powietrza (70-75 proc.) i ograniczonej koncentracji szkodliwych gazów w atmosferze chlewni.

Na płodność knurów może wpłynąć dodatkowo narażenie zwierząt na działanie czynników stresogennych. Najlepiej więc, by kojce dla tych zwierząt zlokalizowane były na uboczu, z dala od ruchliwych ciągów komunikacyjnych czy źródeł hałasu.

ŻYWIENIE A PŁODNOŚĆ

Żywienie knurów wykorzystywanych rozpłodowo z jednej strony powinno pozwalać na maksymalne wykorzystanie ich potencjału rozrodczego, z drugiej zaś strony musi gwarantować utrzymanie zwierząt w kondycji umożliwiającej pobieranie nasienia. Polskie Normy Żywienia Świń (2014) zakładają, że dobowe pobranie paszy przez knury o masie do 200 kg powinno wynosić 2,3 kg, a przez knury powyżej 200 kg - 2,6 kg. Wraz z paszą knury powinny pobierać odpowiednio 29 i 32,5 MJ energii metabolicznej oraz 505 i 570 g białka ogólnego. Żywienie knurów musi być ściśle racjonowane. W przeciwnym razie w krótkim czasie może dojść do zatuczenia, które sprzyja uszkodzeniom kończyn, co w praktyce wyklucza zazwyczaj samce z dalszego użytkowania.

W żywieniu knurów nie do przecenienia jest rola włókna pokarmowego. Przy ściśle racjonowanej wielkości dawki pokarmowej jego niedobory sprawiają, że knury mogą odczuwać głód. W efekcie są one pobudzone i niespokojne. Jednocześnie nadmiar włókna może sprawiać, że strawność paszy ulegnie znacznemu pogorszeniu, co odbije się na pogorszeniu zaopatrzenia organizmu samca nie tylko w energię i białko, lecz także w witaminy i składniki mineralne.

Z punktu widzenia jakości nasienia szczególną rolę pełni właściwe zbilansowanie białka, co zapewnia właściwą żywotność plemników oraz wysokie libido knura. Knury są grupą świń szczególnie wrażliwą na ewentualne niedobory makro- i mikroskładników oraz witamin. Szczególnie istotny jest niedobór witaminy A, który prowadzi często do wzrostu liczby uszkodzonych plemników oraz osłabienia popędu płciowego samców.

Groźne są także niedobory składników mineralnych. Zbyt mała ilość wapnia i fosforu negatywnie wpływa na wytrzymałość kośćca, co może prowadzić do powstania kulawizn. Z kolei niedobór cynku, manganu i selenu prowadzi do wzrostu liczby uszkodzonych plemników w nasieniu.

Opisane wyżej problemy dotyczą na szczęście wąskiej grupy rolników. Większość producentów decyduje się na wykorzystanie w rozrodzie świń nasienia pobranego w wyspecjalizowanych punktach. Jeżeli jednak z różnych względów decydujemy się samodzielnie pobierać nasienie, warto dołożyć wszelkich starań, by było ono jak najwyższej jakości. W przeciwnym razie wyniki rozrodu naszego stada mogą dotkliwie ucierpieć.

Artykuł ukazał się w październikowym wydaniu miesięcznika "Farmer"