Wrzody żołądka są dolegliwością często występującą w intensywnym chowie świń. Problem ten spotykany jest w stadzie podstawowym, gdzie szczególnie zagrożone są lochy w fazie laktacji. Jednak w głównej mierze problem wrzodów dotyczy zwierząt rzeźnych. Szczególnie zagrożone są starsze tuczniki o masie ciała przekraczającej 60 kg. Szacuje się, że zmiany chorobowe mogą występować nawet u 75 proc. danej populacji świń. Nie oznacza to jednak, że na każdej fermie problem ten jest aż tak silny. Są stada, w których ryzyko wystąpienia owrzodzeń jest znacznie mniejsze, nie ma jednak chyba tuczarni, która nie borykałaby się z tym problemem.

Niestety, wrzody żołądka to poważny problem ekonomiczny. U części zwierząt kończą się one bowiem śmiercią. Szacuje się, że w niektórych stadach śmiertelność związana z występowaniem wrzodów żołądka sięga nawet 5 proc. Co gorsza, upadki zdarzają się zazwyczaj u tuczników o dużej masie ciała, niewykazujących wcześniej wyraźnych objawów chorobowych. Tracimy wówczas zwierzęta, na wyżywienie których ponieśliśmy już bardzo duże nakłady, co generuje duże straty finansowe.

Choć występowanie wrzodów żołądka jest powszechne i prawdopodobnie nigdy całkowicie nie będziemy w stanie wyeliminować tego problemu zdrowotnego, to z pewnością można go w znacznym stopniu ograniczyć. Zanim jednak omówimy najważniejsze czynniki ryzyka tego schorzenia i sposoby ograniczenia ryzyka wystąpienia owrzodzeń, warto omówić mechanizm powstawania tej choroby.

SKĄD SIĘ BIORĄ WRZODY?

Niestety, dokładna patogeneza powstawania wrzodów żołądka wciąż nie została w pełni poznana. Mówiąc najogólniej, do powstawania owrzodzeń dochodzi w sytuacji, gdy zaburzona zostaje równowaga pomiędzy oddziaływaniem struktur ochronnych żołądka a działaniem produkowanego przezeń kwasu solnego. W stanie równowagi sok żołądkowy wstępnie rozkłada obecne w paszy białko, nie wchodzi zaś w reakcję z błoną śluzową żołądka. W chwili, gdy wspomniana równowaga ulega zaburzeniu, kwas solny uszkadza śluzówkę.

Występowanie wrzodów może być również wynikiem uszkodzenia samej struktury śluzówki żołądka. - Patogeneza wrzodów żołądka u świń wciąż nie jest w pełni wyjaśniona. Pierwotnym problemem występowania wrzodów żołądka u ssaków wydaje się naruszenie ciągłości śluzówki żołądka, które może wynikać z wielu czynników. W dalszej kolejności pojawiają się nadżerki, później rogowacenie i występowanie owrzodzeń - tłumaczy Piotr Cybulski, lekarz weterynarii pracujący na fermach trzody chlewnej w firmie Goodvalley (dawniej Poldanor S.A.).

Jak dodaje, problem owrzodzeń częściowo wynika również z samej anatomii żołądka u świń - część przełykowa tego narządu nie produkuje bowiem śluzu, przez co jest słabiej chroniona przed występowaniem zmian owrzodzeniowych. To właśnie w części wpustowej wrzody występują znacznie częściej niż w dalszej części tego narządu.

Występowaniu wrzodów żołądka sprzyja działanie czynników stresogennych, szczególnie tych związanych z dostępem do paszy. Mowa tu o takich zjawiskach, jak nieregularne zadawanie paszy czy utrudniony dostęp do karmników. Wielu badaczy wskazuje również wpływ występowania specyficznej mikroflory żołądka (bakterie z rodzaju Helicobacter) na ryzyko występowania owrzodzeń. Drobnoustroje w wyniku działania enzymów wywołują proces lokalny zapalny, przez co śluzówka jest bardziej podatna na występowanie zmian.

Jak wspomnieliśmy wcześniej, powstawanie wrzodów ma kilka etapów i nie od razu da się zaobserwować u zwierząt jakiekolwiek zmiany kliniczne czy spadek parametrów produkcyjnych. Dostrzegalne są one w zasadzie dopiero w końcowej fazie choroby, kiedy to dochodzi do krwotoku do wnętrza przewodu pokarmowego. Wówczas u takich zwierząt obserwujemy bladość skóry i błon śluzowych, wymioty oraz wydalanie ciemnego, smolistego kału. W takim przypadku dla zwierząt praktycznie nie ma już żadnego ratunku, kończy się to zwykle nagłą śmiercią zwierzęcia.

ROZSĄDNE ŻYWIENIE

Jak mówi Piotr Cybulski, problem wrzodów żołądka u świń narasta na świecie od lat: - Zjawisko to ma związek zarówno z rosnącym potencjałem wzrostowym nowoczesnych genotypów świń, jaki i ze zmianami zachodzącymi w systemie produkcji i żywienia zwierząt.

Profilaktyka wrzodów żołądka polega przede wszystkim na eliminacji najważniejszych czynników ryzyka występowania tej dolegliwości. Do ważnej grupy takich czynników należy zaliczyć czynniki żywieniowe. Podaje się, że za występowanie wrzodów żołądka odpowiadać mogą niedobór witaminy E i selenu, niedobór włókna

czy nadmiar pszenicy w paszy. Najczęściej wymienianym czynnikiem ryzyka wystąpienia wrzodów jest jednak prawdopodobnie wadliwa struktura paszy związana przede wszystkim z nadmiernym rozdrobnieniem jej cząstek. Szczególnie często problem ten występuje w stadach żywionych paszą granulowaną. - Podstawowym zagrożeniem ze strony jakiejkolwiek paszy jest stopień jej rozdrobnienia. Jak podaje literatura, ryzyko występowania wrzodów znacznie wzrasta w sytuacji, gdy udział w paszy cząstek o średnicy poniżej 0,2 mm jest większy niż 35 proc. Proces granulacji sam w sobie jest kolejnym etapem rozdrobnienia cząstek paszy, stąd też problem wrzodów jest szczególnie silny w stadach żywionych takimi właśnie mieszankami. Nie powinniśmy jednak pochopnie decydować się na zmiany typu zadawanej paszy - zawsze powinny one bowiem wynikać z ekonomiki produkcji - mówi Piotr Cybulski.

Na przeciwnym biegunie leżą stada żywione na mokro. Tu odsetek zwierząt, u których występuje problem wrzodów żołądka, jest znacznie niższy. - Problem wrzodów można redukować, zmieniając system żywienia na stosowanie pasz płynnych opartych np. na kiszonym ziarnie kukurydzy. Dodatkowo, stosując żywienie przy tzw. długim korycie, wszystkie zwierzęta jedzą jednocześnie w ustalonych terminach. Nie ma zatem możliwości ograniczenia dostępu do paszy przez dominację innych zwierząt lub przez sam system podawania. Zbliżone, jednak nie tak spektakularne wyniki, można też osiągnąć, stosując paszę sypką - tłumaczy nasz rozmówca.

WŁAŚCIWE POBRANIE PASZY

Żywieniowe czynniki ryzyka występowania wrzodów nie ograniczają się jednak wyłącznie do samego składu i właściwości paszy. Równie istotna jest częstotliwość pobierania paszy przez zwierzęta. Przyjmuje się, że śluzówka pustego żołądka jest dużo bardziej narażona na działanie kwasu solnego. Stąd też wrzody są szczególnym problemem w stadach okresowo głodzonych. Może mieć to związek ze złą organizacją pracy na fermie. - Nieregularne zadawanie paszy często wynika z błędów ludzkich. Stąd też najważniejsza jest dobra organizacja pracy na fermie. Należy regularnie kontrolować stan infrastruktury fermy (autokarmniki, paszociągi) oraz z wyprzedzeniem planować dostawy paszy. Ponadto liczba zwierząt w kojcu, liczba sprawnych poideł oraz stacji żywienia (a także ich konstrukcja) muszą być dostosowane do wieku świń - tłumaczy Piotr Cybulski.

Problem okresowego głodzenia może jednak wynikać także z innych czynników. Może być na przykład efektem wysokich temperatur panujących w pomieszczeniach produkcyjnych - wówczas to zwierzęta niechętnie pobierają paszę. W miarę możliwości zadbajmy zatem o utrzymanie optymalnego mikroklimatu na fermie.

Głodówka może być również skutkiem występowania w stadzie niektórych chorób. Coraz więcej głosów wskazuje na to, że występowanie wrzodów może być efektem kiepskiej kondycji stada w t ym właśnie aspekcie.

OGRANICZMY STRES

Bardzo istotną rolę w powstawaniu wrzodów żołądka u świń odgrywają także czynniki stresogenne. Stres powoduje bowiem zaburzenie funkcjonowania struktur ochronnych żołądka: powoduje gorsze ukrwienie jego ściany oraz ograniczenie wydzielania chroniącego go śluzu. W tej sytuacji częściej dochodzić może do uszkodzeń śluzówki żołądka, co w konsekwencji prowadzi do powstania owrzodzeń.

Do najważniejszych czynników stresogennych odpowiedzialnych za powstawanie wrzodów zaliczyć należy omówione wyżej nieregularne pobranie paszy oraz głodówki. Na tym jednak lista stresorów się nie kończy. Za występowanie wrzodów odpowiada między innymi niekorzystny mikroklimat obiektu (zwłaszcza nagłe i silne zmiany temperatur), ale także zbyt duże zagęszczenie zwierząt na jednostce powierzchni czy też zbyt częste ich przemieszczanie. Wrzody mogą być również wynikiem niewłaściwego obchodzenia się ze zwierzętami przez personel fermy (hałas, zbędna agresja etc.).

Podsumowując, aby ograniczyć ryzyko wystąpienia wrzodów, zwierzętom należy zapewnić swobodny dostęp do dobrej jakości paszy, właściwe warunki chowu oraz spokój. Pamiętać należy, że za wywołanie wrzodów rzadko odpowiada jeden czynnik. Często są one wynikiem splotu kilku niekorzystnych okoliczności związanych zarówno z żywieniem, jak i warunkami utrzymania i organizacją produkcji. Dlatego, choć nie da się wyeliminować wszystkich czynników ryzyka (trudno choćby o to, ażeby wszyscy producenci zrezygnowali ze stosowania pasz granulowanych i zdecydowali się na wprowadzenie systemu żywienia paszą płynną), to przy odpowiedniej dbałości o wszystkie aspekty produkcji problem wrzodów z pewnością da się znacznie ograniczyć. Warto dołożyć wszelkich starań, aby tak się stało - przy dzisiejszej opłacalności produkcji żywca wieprzowego odsetek upadków niższy nawet o ułamek procenta może przynieść naszej fermie wyraźnie wyższą rentowność chowu.

Artykuł ukazał się w numerze 9/2018 miesięcznika "Farmer"