Świnie charakteryzują się bardzo szybkim tempem wzrostu i efektywnym wykorzystaniem paszy. U prosiąt pod wpływem pobranej siary, a następnie mleka i pasz stałych następuje rozwój narządów i układów uczestniczących w trawieniu i wchłanianiu.

Siara najważniejsza

Skład siary jest unikalny i właściwy jedynie dla nowo narodzonych zwierząt danego gatunku. Przy niedojrzałości funkcjonalnej układu pokarmowego prosiąt siara wyrównuje defekty rozwojowe. Znajdują się w niej także przeciwciała, przede wszystkim klasy IgG, IgM, Iga, oraz inne składniki odpowiedzialne za stan odporności ogólnej i miejscowej, m.in. na poziomie błony śluzowej przewodu pokarmowego.

Siara w większym stopniu niż mleko stymuluje syntezę białek w jelicie, wątrobie, nerkach, śledzionie i w mięśniach, co w efekcie powoduje większy o 22 proc. wzrost masy przewodu pokarmowego niż ekwiwalent białkowy mleka. Wpływa ona na ilość, długość i rozwój kosmków jelitowych, co decyduje o powierzchni chłonnej jelit. Układ pokarmowy i jego funkcje doskonalą się stopniowo przede wszystkim pod wpływem siary, ale na jego rozwój wpływa też mleko matki i wprowadzana stopniowo pasza stała. Preparaty mlekozastępcze dostępne w sprzedaży z pewnością mogą być pomocne w odchowie prosiąt w sytuacjach, które tego wymagają, jak na przykład upadek lochy, zespół MMA, słaba mleczność lochy, liczne mioty. Mieszanki te nie są w pełni doskonałe. Używając ich, można pokryć potrzeby energetyczne i pokarmowe prosiąt, ale nie dostarczy się bardzo ważnych dla rozwoju i doskonalenia przewodu pokarmowego bioaktywnych peptydów.

Prosięta muszą pobrać siarę jak najszybciej po urodzeniu, gdyż jej skład szybko się zmienia. Zmniejsza się zawartość suchej masy oraz białka. Po 12 godzinach od oproszenia poziom przeciwciał maleje o ponad 75 proc., zmienia się również ich stosunek względem siebie.

Trawienie u prosiąt

Bezpośrednio po urodzeniu aktywność enzymów trawiennych jest niewielka. Brak kwasu solnego w żołądku utrzymuje się przez kilkanaście godzin. Hamuje to przekształcanie nieczynnych form enzymów w formy aktywne. Jest to zjawisko korzystne, gdyż uniemożliwia trawienie białek odpornościowych. Białka odpornościowe dzięki zjawisku „pinocytozy” dostają się do krwioobiegu. Czas trwania tego procesu jest krótki, ustaje po 12–48 godzinach od porodu. Złuszczanie nabłonka jelit hamuje pinocytozę. Siara zawiera również czynnik antytrypsynowy (inhibitor trypsyny – SCTI), który do 24 godzin po porodzie hamuje działanie enzymów proteolitycznych (trawiących białka) i trawienie przeciwciał obecnych w siarze. Po 24 godzinach jego zawartość gwałtownie spada, a po 7 dniach jest bliska zeru.

Masa pobranej przez prosię siary w pierwszej dobie życia bywa zróżnicowana, średnio wynosi 500 g. Do prawidłowego rozwoju noworodek potrzebuje około 150 g siary na 1 kg masy ciała.

Cennym źródłem energii dla prosiąt są krótko- i średniołańcuchowe trójglicerydy zawarte w siarze i mleku. Zawartość tłuszczu i jego skład zależy od rasy świń. Może się też zmieniać pod wpływem żywienia.

Natłuszczanie mieszanek dla loch wysokoprośnych i karmiących jest korzystne, gdyż powoduje zwiększenie wartości energetycznej siary i mleka. Jest to ważne, gdyż prosięta mają małe rezerwy energii w organizmie; zawartość tłuszczu w ciele wynosi 1–2 proc. Ponadto oseski nie mają rozwiniętych mechanizmów termoregulacyjnych. Noworodki, nie mając praktycznie rezerw tłuszczu, w pierwszym okresie życia wykorzystują glikogen wątrobowy i mięśniowy. Wyczerpanie rezerw energetycznych powoduje hipoglikemię, co się zdarza przy słabej mleczności loch oraz niskiej wartości energetycznej siary i mleka.

Prosięta dobrze trawią laktozę i tłuszcz (strawność tłuszczu mleka wynosi 95–99 proc.), słabo trawią cukry. U noworodków brak jest amylazy trzustkowej, jej sekrecja zwiększa się około 4.–5. tygodnia życia prosiąt. Podobnie jest z maltazą i sacharazą. Ogranicza to możliwość trawienia dwucukrów i skrobi z komponentów roślinnych, a tym samym wyznacza miejsce i udział zbóż w mieszankach dla prosiąt. Rodzaj zastosowanych w dokarmianiu pasz wpływa na rozwój układu pokarmowego, doskonalenie trawienia i wchłaniania.

Przy matce

Wyłącznym pokarmem prosiąt w pierwszych dniach życia jest mleko matki. Zdrowe i prawidłowo rozwijające się prosię zużywa 3,5–4,5 kg na 1 kg przyrostu masy ciała, średnio 4 kg/kg m.c. Dziennie prosię pobiera około 0,5–0,8 kg mleka. Wpływa ono korzystnie na rozwój bakterii Lactobacillus sp. w treści jelitowej, a wytwarzane przez nie kwasy obniżają pH treści przewodu pokarmowego. Efektem niskiego pH (< 4,2) jest hamowanie rozwoju bakterii patogennych, co jest zdrowotnie korzystne.

Każdy noworodek musi mieć zapewniony stały dostęp do sutka i tym samym do naturalnego pokarmu. Zapotrzebowanie na składniki pokarmowe u szybko rosnących młodych świń jest bardzo duże. Pod koniec drugiego tygodnia życia mleko lochy już ich nie pokrywa. Dlatego zachodzi potrzeba bardzo wczesnego rozpoczęcia dokarmiania prosiąt paszą stałą. Najczęściej jest ona wprowadzana w 4.–6. dniu ich życia.

Prosiętom nadliczbowym należy umożliwić pobranie siary od własnej matki, a następnie najsilniejsze nadliczbowe prosięta przesadzić do lochy mamki, która odchowuje mało liczny miot. Należy to wykonać nie później niż w 2., maksymalnie w 3. dobie życia prosiąt. Czynnikiem ograniczającym dosadzanie jest szybkie zasuszenie sutków nieodsysanych przez prosięta. 

Czas trwania laktacji zależy od okresu odchowu prosiąt przy matkach i wynosi średnio 4–5 tygodni. W szczycie laktacji, który przypada na 2.–3. tydzień po porodzie, wydajność mleczna wynosi 10–12 i więcej litrów. W czwartym tygodniu obniża się. Całkowita mleczność w laktacji wynosi 350–450 l więcej. Jest ona tym większa, im więcej prosiąt ssie lochę. Odchów licznego potomstwa przez wieloródki oraz wyrównywanie miotów sprzyjają wysokiej mleczności loch.

W pierwszym tygodniu życia należy prosiętom zapewnić dostęp do wody i paszy stałej. Wodę prosięta powinny pobierać z automatycznych poidełek miseczkowych lub smoczkowych. Przy ich braku wodę nalewamy do korytek. Mieszankę treściwą zadaje się często, małymi porcjami, do płytkich jasnych korytek. Podaje się ją przez cały okres odchowu przy matce. Zmiany paszy dokonuje się nie wcześniej jak tydzień po odsadzeniu, które następuje po 28, 35, lub tradycyjnie po 42 dniach odchowu. Wybór terminu odsadzenia powinien uwzględniać możliwości adaptacyjne prosiąt, możliwości adaptacyjne lochy oraz ekonomikę produkcji. Ważne jest utrzymanie dobrego stanu zdrowia prosiąt przy i po odsadzeniu.

Podejmując decyzję o odsadzaniu prosiąt, najlepiej kierować się ich średnią masą i stanem zdrowia miotu. Masa 7,5 kg świadczy o prawidłowym rozwoju przewodu pokarmowego i możliwości pobrania paszy stałej w ilości 0,5 kg/sztukę/dziennie.

Coś ponad mleko

Pobieranie przez prosięta w pierwszych dniach życia wyłącznie mleka matki utrzymuje kwasowość treści przewodu pokarmowego na bezpiecznym zdrowotnie poziomie pH=2–3,5. Wprowadzenie pasz stałych zmniejsza zakwaszenie i sprzyja zaburzeniom gastryczno-jelitowym. Dokarmianie paszą stałą bardzo dobrej jakości należy rozpocząć jak najwcześniej, tym wcześniej i tym lepszą paszą, im wcześniej przewidujemy odsadzanie prosiąt. Jest ono konieczne, gdyż po drugim tygodniu życia mleko lochy nie pokrywa już potrzeb energetycznych prosiąt, a w czwartym tygodniu nie pokrywa również zapotrzebowania na białko. W dokarmianiu należy stosować superprestartery i/lub prestartery. Są to mieszanki pełnoporcjowe, najczęściej granulowane (kruche, o średnicy granul około 2–3 mm), zawierające w zależności od planowanego terminu odsadzania, tj. po 3 tygodniach, 4–5 tyg. lub ewentualnie po 6 tyg., odpowiednio: białka strawnego około 21–23 proc., 16–18 proc., 13–15 proc., przy zawartości energii metabolicznej (EM) 13,3–12,7 MJ/kg. Przeprowadzane często odsadzanie po 4–5 tygodniach oznacza stosowanie w dokarmianiu mieszanek zawierających: 13–13,5 MJ EM/kg oraz co najmniej 20 proc. białka ogólnego (16–18 proc. białka strawnego) i 1 proc. lizyny.

Firmy paszowe oferują hodowcom i producentom różne mieszanki dla rosnących młodych świń. Programy żywieniowe poszczególnych firm różnią się nieznacznie między sobą. Wszystkie one zalecają jednak stosowanie mieszanek o wyższej zawartości energii i składników pokarmowych oraz większej strawności i mniejszej zawartości włókna dla prosiąt młodszych w porównaniu ze starszymi. Przykładowo mieszanka zalecana od urodzenia do uzyskania masy ciała 15 kg powinna charakteryzować się, wg założeń jednej z firm paszowych, zawartością około 14 MJ EM, a dla prosiąt starszych i cięższych, tj. od 15 do 30 kg – 13 MJ EM. Podobne zalecenia dotyczą białka i lizyny: dla prosiąt o masie ciała poniżej 8 kg, od 8 do 15 kg i od 15 do 30 kg odpowiednio: 19, 16 i 16 proc. białka oraz 1,4, 1,2 i 1,1 proc. lizyny.

Składniki mieszanki

Mieszanka dla prosiąt powinna zawierać przynajmniej 5 do 10 proc. mleka w proszku oraz płatki owsiane i śruty zbożowe. Prosięta chętnie pobierają śrutę pszenną, kukurydzianą i jęczmienną. Do mieszanek dla starszych prosiąt stosuje się też śrutę sojową. Maksymalny udział pasz energetycznych i białkowych w mieszankach lub dawkach pokarmowych dla prosiąt powinien być następujący: zboża: pszenica, kukurydza, jęczmień, owies do 70 proc., otręby pszenne – od 5 do 10 proc., poekstrakcyjna śruta sojowa 10–20 proc., mleko w proszku, suszona maślanka i serwatka do 20 proc., mączka rybna od 5 do 10 proc. Najlepszym źródłem białka jest mleko, mączka rybna oraz soja. Mączka rybna jest cenną paszą, gdyż charakteryzuje się bardzo wysoką wartością biologiczną białka. W żywieniu starszych świń można korzystać dodatkowo z innych źródeł białka. Nie należy zbyt wcześnie, tzn. w czasie odchowu prosiąt ssących i po odsadzeniu przez około 2–3 tygodnie, wprowadzać do mieszanek soi. Produkty sojowe są gorzej trawione, wpływają ujemnie na rozwój śluzówki jelit, co prowadzi do zmniejszonego pobierania paszy i w konsekwencji gorszych przyrostów we wczesnym okresie odchowu. Uzasadnione jest ich użycie dla prosiąt starszych. Może to być bardzo dobrej jakości mączka sojowa lub nawet pełnotłuste ekstradowane ziarno soi o niskiej zawartości czynników antyżywieniowych.

Prosięta mogą korzystać z kilku źródeł energii. Mają rezerwy zgromadzone w okresie życia płodowego, pobierają ją z siarą i mlekiem oraz z pasz stałych. Surowce i sporządzane z nich mieszanki muszą charakteryzować się wysoką zawartością energii, gdyż u młodych prosiąt możliwości jej dostarczenia do organizmu są ograniczone poprzez stosunkowo małe pobranie paszy. Skoncentrowanym źródłem energii dla prosiąt jest tłuszcz. Tłuszcz mleka jest dobrze trawiony i przyswajany ze względu na małe cząsteczki oraz skład triacylogliceroli. Strawność tłuszczu dodawanego do mieszanek jest większa, kiedy długość łańcucha węglowego kwasów tłuszczowych jest mniejsza. Kwasy tłuszczowe nienasycone (obecne w tłuszczach roślinnych, np. oleju kukurydzianym i sojowym) są lepiej trawione i wchłaniane niż kwasy nasycone (obecne w tłuszczu zwierzęcym, np. łoju wołowym i oleju rybnym). Stosowanie mieszanek dla prosiąt odsadzonych do 2 tygodni po odsadzeniu, zawierających zbyt dużo tłuszczu (5 proc.) może spowolnić, podobnie jak w przypadku nadmiaru włókna, tempo przepływu treści pokarmowej, obniżając tym samym spożycie paszy, a z nią energii przez prosięta.

Największą smakowitością charakteryzuje się cukier (2,8), mączka rybna (1,0–2,8), mleko suszone (2,5), drożdże pastewne (1,9) i owies łuskany (1,8). Występujące w mieszankach w dużych ilościach inne zboża mają niższą smakowitość wyrażoną w punktach wg preferencji, na przykład pszenica – 1, jęczmień – 0,4, kukurydza – 0,2.

Zawartość witamin i składników mineralnych w surowcach paszowych wchodzących w skład mieszanki jest niewystarczająca w stosunku do potrzeb rosnących zwierząt. Ich niedobory można, a wręcz należy, uzupełnić premiksem mineralno-witaminowym, który zawiera bogaty zestaw makro- i mikroelementów oraz witamin, odpowiadający potrzebom szybko rosnących prosiąt.

Zawarte w premiksie związki wapnia i fosforu oraz pasze wysokobiałkowe występujące w mieszance mają bardzo silne właściwości buforujące. Mogą one powodować niekorzystną zmianę pH treści przewodu pokarmowego (z kwaśnego na lekko kwaśne, obojętne lub zasadowe), co sprzyja mnożeniu bakterii patogennych. Dlatego uzasadnione jest profilaktyczne podawanie do wody lub paszy dla prosiąt dodatku kwasów organicznych. Skuteczne jest również podawanie probiotyków. Mają one zdolność m.in. do wytwarzania kwasów organicznych i substancji o właściwościach antybiotycznych. Uzyskane dzięki wymienionym dodatkom paszowym zakwaszenie (pH) treści przewodu pokarmowego hamuje rozwój bakterii warunkowo chorobotwórczych.

Wiązanie kwasów (MEQ/kg) na bezpiecznym poziomie wykazuje kukurydza (160–200) i jęczmień (200–300), kolejne surowce charakteryzuje stopniowy wzrost buforowości, i tak: soja (950–1200), mleko chude w proszku (1200–1500) ale ma ono właściwości zakwaszające, mączka rybna (1500–1900), fosforan dwuwapniowy (6500–7500), wapień (±20000). Wymienione komponenty muszą wchodzić w skład mieszanek, gdyż są niezbędne do prawidłowego wzrostu i rozwoju prosiąt. 

Im wcześniej następuje odsadzanie, tym strawność mieszanki powinna być większa (powyżej 80 proc.), zawartość włókna mniejsza (2–3 proc. prosięta ssące – młodsze, 3–4 proc. prosięta starsze), a białka i aminokwasów – lizyny, metioniny z cystyną, treoniny i tryptofanu większa, przy stosunku jak: 100:60:62:18.

Uzyskanie przez prosięta w wieku 10 tygodni masy ciała około 22–25 kg wymaga zużycia około 23 kg mieszanki pełnoporcjowej, w tym 5–6 kg typu prestarter i 17–18 kg typu starter na sztukę. Oznacza to, że prosię dokarmiane zjada w czwartym tygodniu życia średnio 100–150 g paszy dziennie, a w 8.–10. tygodniu nawet 700–800 g na dzień.

Dla prosiąt i warchlaków  Średnie dzienne zapotrzebowanie prosiąt i warchlaków na energię i składniki pokarmowe zmienia się z wiekiem i masą ciała. Dla prosiąt ssących, odsadzonych i warchlaków (m.c. od 10 do 30 kg) wynosi odpowiednio: energii metabolicznej 0,5–5,0, 7,5–9,5 i 15 MJ, białka strawnego 10–65, 80–105 i 175 g; lizyny 1–5, 6–8 i 12g. Podobne tendencje rosnące w zakresie zapotrzebowania dotyczą też metioniny z cystyną oraz wapnia, fosforu i sodu. Rosnące świnie różnej płci (loszki i wieprzki) mają nieco inne zapotrzebowanie na energię i składniki pokarmowe.

Wskazania praktyczne 

Podejmując decyzję o odsadzeniu, należy kierować się następującymi zaleceniami, przede wszystkim natury żywieniowej:

  • odsadzanie należy wykonać między 28. a 35. dniem odchowu,
  • przyuczyć prosięta ssące do pobierania dużych ilości paszy stałej,
  • w okresie bezpośrednio poprzedzającym odsadzanie nie zmieniać mieszanki. Utrzymać tę samą mieszankę przy odłączeniu i przez kilka dni po odłączeniu prosiąt,
  • podawać pasze do woli z autokarmników, najlepiej gotowe, granulowane (mieszanki typu prestarter),
  • podając mieszanki własne, odsadzać prosięta nie wcześniej jak po 5 tygodniach odchowu. Przygotowywać i zadawać mieszanki o niższej zawartości białka (14 proc. białka strawnego),
  • w okresie okołoodsadzeniowym ograniczyć prosiętom kontakt z paszą do 3–4, maksymalnie 5 odpasów na dobę. Przez tydzień prosięta nie powinny stale „pojadać",
  • przez 7–10 dni po odsadzeniu stosować schemat ograniczonego żywienia. Codziennie zwiększać nieznacznie ilość podawanej mieszanki,
  • przed odsadzeniem zastosować biopreparaty o działaniu bodźcowym. Na 5–7 dni przed odsadzeniem podać preparat żelazowy, następnie przez 2–3 dni preparat doustny, wielowitaminowy zawierający wit. AD3EC,
  • okresowo podawać z paszą tlenek cynku (0,1–0,3 proc. mieszanki), przy wskazaniu lekarza weterynarii paszę leczniczą,
  • zakwaszać paszę lub wodę, stosując: zakwaszacze naturalne, np. mleko zsiadłe, lub zakwaszacze przemysłowe: kwasy organiczne, octowy, propionowy, mrówkowy, fumarowy, mlekowy lub preparaty mieszane,
  • podawać probiotyki i  prebiotyki oraz preparaty enzymatyczne.

Autorka kieruje Zakładem Hodowli Świń w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Źródło: "Farmer" 02/2008