„Padła mi skrzynia”

To wyrażenie można usłyszeć nader często i w każdym przypadku wróży ono kłopoty i najczęściej poważne koszty. Dlaczego więc skrzynie biegów ulegają awarii? Przyjrzyjmy się dziś mechanicznym skrzyniom biegów i ich problemom.

Skrzynia biegów w ciągniku odpowiada za przeniesienie napędu na koła poprzez prawidłowy dobór jej przełożeń. Mają one stałe wartości, dlatego że oparte są na współpracujących ze sobą kołach zębatych. Ilość tych przełożeń jest dobrana odpowiednio do mocy i momentu obrotowego napędzającego ciągnik silnika.

Skrzynia biegów w naprawie, fot. AŁ
Skrzynia biegów w naprawie, fot. AŁ

Jedynym odstępstwem od tego są skrzynie bezstopniowe (CVT), ale zostawmy je na inny artykuł. Mechaniczne skrzynie biegów stosowane są w ciągnikach od zawsze, a technologie ich projektowania i budowy są już prawie doskonałe. Prawie.

Dlaczego mechaniczne skrzynie biegów się psują?

Odpowiedź na to pytanie nie jest prosta. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu nawet duże ciągniki miały bardzo proste skrzynie biegów. Wystarczy spojrzeć na konstrukcje naszej C-360, C-330 czy MTZ i Jumza. Teoretycznie nie ma się co psuć, a jednak awarie się zdarzały.

Wałek główny skrzyni biegów MTZ. Słaby punkt konstrukcji, fot.AŁ
Wałek główny skrzyni biegów MTZ. Słaby punkt konstrukcji, fot.AŁ

Pomińmy tu, czasem ewidentne, błędy konstrukcyjne skrzyń w/w ciągników. W tych konstrukcjach w głównej mierze za długowieczność i bezawaryjną pracę odpowiadał operator. Dobrze przeszkolony kierowca ciągnika doskonale wie, kiedy i w którym momencie przerzucić bieg i jak operować sprzęgłem w czasie tej czynności.

Każdy dobry mechanik, rozbierając skrzynię, natychmiast oceni umiejętności operatora. Czasem już pierwszy rzut oka mówi, jak  przełączano biegi i jak wysprzęglano pod obciążeniem. Wytarte krawędzie kół zębatych same piszą historię. Brutalnego traktowania drążka zmiany biegów także nie da się ukryć, szczególnie gdy nagle zostaje w dłoni w czasie jazdy.

Olej w skrzyni cuda czyni – gdy jest

Jednak pomimo coraz większej złożoności budowy mechanicznych skrzyń biegów, główną przyczyną ich awarii jest olej, a konkretnie w większości przypadków jego brak lub niedostateczny poziom. Wróćmy do budowy skrzyni biegów.

Niezależnie od wielkości ciągnika, ilości biegów i innych czynników, każda skrzynia biegów jest w części wypełniona jest olejem. Część kół zębatych pracuje zanurzonych w oleju, część  – szczególnie tych osadzonych na górnym wałku – nie.

Łożyska igiełkowe wymagają dobrego smarowania, fot. AŁ
Łożyska igiełkowe wymagają dobrego smarowania, fot. AŁ

W rzeczywistości obracające się koła zębate w korpusie skrzyni wytwarzają gęstą mgłę olejową, która dociera w wyższe partie korpusu, smarując także mechanizm zmiany biegów i wybieraki. Jednak olej w skrzyni nie tylko smaruje, ale także chłodzi, bo tam gdzie zęby kół zachodzą na siebie, wytwarza się ciepło. Między pracującymi zębami poszczególnych kół musi być warstwa oleju.

Brak smarowania niszczy skrzynię

Olej smaruje i chłodzi także ułożyskowania skrzyni biegów. Czy są nimi łożyska kulkowe, stożkowe czy tulejki – wszystkie te miejsca muszą być smarowane (i chłodzone). Zapewne nieraz rozbierając skrzynię biegów, widzieliście wytarte tulejki mosiężne, a czasem łożyska barwy fioletowej pozbawione kulek. To właśnie skutek braku smarowania (i chłodzenia) mechanizmów skrzyni.

W niektórych ciągnikach możemy też spotkać mechaniczne skrzynie biegów z rozbudowanym mechanizmem olejowym. Składa się on z pompy oleju i filtrów. Analogicznie jak w silniku pompa zasysa olej i wtłacza je w kanały smarowania w korpusie skrzyni, jej wałkach, a czasem natryskuje się wrażliwe na tarcie i ciepło elementy.

Obsługa tego rodzaju skrzyń jest ściśle określona w instrukcji użytkowania i naprawdę nie warto jej zaniedbywać. Olej wymieniać, filtry czyścić, dbać o stan i prawidłowy dobór olejów – to główne przykazania obsługi każdej skrzyni biegów.

 Podsumowując...

... To właśnie olej, a właściwie jego niski poziom czy wręcz brak, jest najczęstszą przyczyną uszkodzeń skrzyni biegów. Niezależnie od ciągnika trzeba pamiętać o kontroli jego stanu i okresowej wymianie na nowy. Filtrowanie przez pieluszkę zużytego oleju to naprawdę niewłaściwa droga i nie ma co oszczędzać na jego wymianie.

Macie jakieś spostrzeżenia do użytkowania mechanicznych skrzyń biegów? Podzielcie się nimi.